Tổng rà soát văn bản quy phạm pháp luật: Khơi thông thể chế, mở đường phát triển

Quang cảnh Phiên họp lần thứ nhất Ban Chỉ đạo tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, ngày 09/4/2026. Ảnh: ST

Quyết tâm nhận diện và tháo gỡ triệt để rào cản thể chế

Ngày 26/01/2026, khi Chính phủ ban hành Nghị định số 46/2026/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật An toàn thực phẩm, văn bản này có hiệu lực ngay kể từ ngày ký. Tuy nhiên, một nghịch lý lớn đã nảy sinh: Dù Nghị định đã chính thức đi vào đời sống, nhưng các văn bản hướng dẫn chi tiết về trình tự, thủ tục kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm theo Nghị định này lại chưa có.

Khoảng trống pháp lý này lập tức đẩy các cơ quan, đơn vị thực hiện nhiệm vụ kiểm tra chuyên ngành tại các cửa khẩu vào tình thế vô cùng lúng túng, bế tắc trong khâu triển khai. Hậu quả của sự chậm trễ này là tiến độ thông quan hàng hóa bị trì trệ kéo dài, dẫn đến tình trạng ùn ứ nghiêm trọng tại các cửa khẩu và làm phát sinh hàng loạt chi phí lưu kho, lưu bãi đắt đỏ cho doanh nghiệp. Những rào cản vô hình này không chỉ đánh trực diện vào hiệu quả kinh tế mà còn gây ảnh hưởng tiêu cực đến uy tín của cộng đồng doanh nghiệp trên thị trường.

Từ lăng kính của cơ quan giám sát tài chính và tài sản công, thực tiễn hoạt động kiểm toán hằng năm cũng cho thấy những bất cập tương tự. Kiểm toán nhà nước (KTNN) đã liên tục phát hiện và phát đi các kiến nghị yêu cầu các cơ quan chức năng có thẩm quyền tiến hành hủy bỏ, sửa đổi hoặc bổ sung hàng trăm nội dung, văn bản quy phạm không còn phù hợp với quy định pháp luật hoặc đã trở nên xa rời thực tiễn. Những phát hiện từ thực tế kiểm toán là minh chứng sống động nhất cho sự trì trệ trong công tác xây dựng thể chế hướng dẫn.

Mức độ nghiêm trọng của “căn bệnh” chậm trễ thể chế còn được lượng hóa cụ thể qua kết quả giám sát VBQPPL năm 2025 của Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội. Báo cáo chỉ rõ: Toàn hệ thống hiện vẫn còn tới 173 văn bản được ban hành chậm hơn so với thời điểm có hiệu lực thi hành đã được quy định trong các luật, pháp lệnh hay nghị quyết. Đáng quan ngại hơn, trong đó có những văn bản bị chậm trễ từ 6 tháng lên đến tận 2 năm. Hiện tại, vẫn còn 47 điều, khoản được giao quy định chi tiết thuộc 21 luật, nghị quyết vẫn chưa được ban hành. Tình trạng nhiều đạo luật lớn dù đã chính thức có hiệu lực pháp luật nhưng vẫn còn nợ phần lớn văn bản quy định chi tiết đang làm tê liệt khả năng đi vào cuộc sống của các chính sách vĩ mô.

Đây là những minh chứng điển hình cho thấy những “điểm nghẽn” từ hệ thống thể chế đang thực sự trở thành những “rào cản” đối với sự phát triển của đất nước. Đúng như Tổng Bí thư Tô Lâm đã từng chỉ ra và cảnh báo: Thể chế đang là “điểm nghẽn” của “điểm nghẽn”. Dù hệ thống VBQPPL ngày càng được hoàn thiện, song thực tiễn nhiều năm qua cho thấy vẫn còn không ít bất cập tồn tại. Tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn và thiếu tính đồng bộ giữa các luật, nghị định và thông tư đã gây khó khăn cho cả cơ quan quản lý lẫn doanh nghiệp và người dân. Hệ quả là chi phí tuân thủ bị đẩy lên cao, làm chậm đi các cơ hội phát triển. Đã có không ít dự án đầu tư bị đình trệ, cơ hội bứt phá bị bỏ lỡ chỉ vì những vướng mắc pháp lý chưa được tháo gỡ kịp thời.

Trước yêu cầu bức thiết đó, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 2092/NQ-UBTVQH15 ngày 03/4/2026 về tổng rà soát hệ thống VBQPPL. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn - Trưởng Ban Chỉ đạo tổng rà soát - khẳng định, chiến dịch này nhằm đánh giá chính xác, đầy đủ và toàn diện về thực trạng hệ thống văn bản pháp lý. Trên cơ sở đó, các cơ quan chức năng sẽ đề xuất giải pháp xử lý tổng thể nhằm giải quyết dứt điểm các khó khăn, vướng mắc và điểm nghẽn do quy định pháp luật tạo ra. Mục tiêu cuối cùng là hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật, khơi thông mọi nguồn lực và đưa thể chế trở thành lợi thế cạnh tranh quốc gia, mở đường cho sự kiến tạo phát triển trong kỷ nguyên mới.

Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tịnh cũng khẳng định, đợt rà soát lần này mang một tính chất hoàn toàn khác biệt so với tất cả các đợt rà soát trước đây. Nếu như trong quá khứ, việc rà soát thường chỉ mang tính chất chuyên đề hẹp hay kỹ thuật lập pháp, thì lần này là một cuộc tổng rà soát toàn diện, đi sâu vào thực chất với quy mô và yêu cầu cao hơn rất nhiều. Mục tiêu cốt lõi không chỉ là bảo đảm tính hợp hiến hay sự thống nhất của văn bản, mà quan trọng hơn là nhận diện và tháo gỡ các “điểm nghẽn” đang cản trở sự phát triển. Hệ thống pháp luật sau rà soát phải thực sự khả thi và trở thành nền tảng để hiện thực hóa các mục tiêu chiến lược của Đảng, đặc biệt là tinh thần của Nghị quyết Đại hội XIV về đổi mới tổ chức bộ máy và phát triển kinh tế - xã hội.

Triển khai đồng bộ, thực chất, rõ kết quả cụ thể

Để đạt hiệu quả thực chất, cuộc tổng rà soát lần này yêu cầu phải được triển khai một cách khoa học, đồng bộ và có trọng tâm, trọng điểm rõ ràng. Theo thiết kế, đối tượng và phạm vi rà soát bao trùm toàn bộ các VBQPPL do các cơ quan nhà nước và người có thẩm quyền ở cả Trung ương lẫn địa phương ban hành còn hiệu lực (ngoại trừ Hiến pháp), cùng các văn bản đã ban hành nhưng chưa có hiệu lực tính đến hết ngày 31/10/2026.

Đây là một nhiệm vụ có khối lượng công việc cực kỳ đồ sộ và chưa từng có tiền lệ thực hiện, dự kiến quy mô rà soát lên đến gần 40.000 VBQPPL. Nội dung rà soát phức tạp và tác động sâu rộng đến toàn bộ hệ thống pháp lý hiện hành. Do đó, chiến dịch này đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của tất cả các Bộ, ngành và địa phương - những chủ thể trực tiếp tham gia xây dựng và tổ chức thực thi pháp luật.

Bám sát tinh thần Nghị quyết số 2092, các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ và Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương có trách nhiệm trực tiếp chỉ đạo và chịu trách nhiệm toàn diện về kết quả rà soát trong phạm vi quản lý của mình. Quá trình này phải gắn kết chặt chẽ với yêu cầu phân cấp, phân quyền, với tinh thần xuyên suốt là lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ. Chỉ khi đứng từ lăng kính thực tiễn, các cơ quan chức năng mới có thể đánh giá đúng những quy định còn thiếu khả thi hoặc gây cản trở. Việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin cũng được xác định là giải pháp then chốt nhằm nâng cao hiệu quả và tính chính xác của quá trình rà soát.

Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu phải đổi mới phương pháp thực hiện theo hướng thực chất, kiên quyết tránh hình thức. Kết quả rà soát không được phép là những báo cáo chung chung, mà phải là những nội dung cụ thể và có thể đo đếm được. Hệ thống quản lý cần xác định rõ rệt: Văn bản nào cần sửa đổi, văn bản nào cần bãi bỏ hoặc thay thế; nội dung sửa đổi cụ thể là gì; thời hạn hoàn thành và cơ quan nào phải chịu trách nhiệm trực tiếp. Trên cơ sở đó, Nhà nước sẽ xây dựng chương trình hoàn thiện pháp luật có trọng tâm, trọng điểm, thực sự góp phần xây dựng cấu trúc hệ thống pháp luật minh bạch, đồng bộ và khả thi.

Từ góc độ cơ quan Kiểm toán nhà nước, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế Đặng Văn Hải cho biết, với tư cách thành viên Ban Chỉ đạo tổng rà soát, Tổng Kiểm toán nhà nước sẽ chỉ đạo sát sao việc tổ chức thực hiện để bảo đảm tiến độ triển khai kịp thời. Ngành Kiểm toán cam kết duy trì chất lượng và hiệu quả cao nhất đối với nhiệm vụ rà soát VBQPPL thuộc phạm vi trách nhiệm của KTNN, qua đó đóng góp thiết thực vào thắng lợi chung của cuộc tổng rà soát quy mô toàn quốc.

Kỳ vọng lớn lao được đặt ra là sau cuộc “đại phẫu” này, một “bức tranh” pháp lý rõ ràng, minh bạch và nhất quán hơn sẽ được hình thành. Đây là tiền đề đặc biệt quan trọng để xây dựng một hệ thống pháp luật hiện đại theo đúng tinh thần: Thể chế phải đi trước một bước; hệ thống pháp luật phải được hoàn thiện đồng bộ, thống nhất và mang đậm hơi thở kiến tạo phát triển./.