TP.HCM xây dựng đề án bảo vệ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Tập quán xã hội và tín ngưỡng Tết Nguyên Tiêu của người Hoa Quận 5 diễn ra vào Rằm tháng Giêng âm lịch hằng năm, thu hút đông đảo người dân và du khách

Theo dự thảo đề án, sau khi sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, TP.HCM hiện có 15 di sản văn hóa phi vật thể được đưa vào Danh mục quốc gia.

Trong đó, loại hình Lễ hội truyền thống 7 di sản (Lễ hội Nghinh Ông huyện Cần Giờ, Lễ hội Khai hạ - Cầu an tại Lăng Ông Tả quân Lê Văn Duyệt quận Bình Thạnh, Lễ hội Kỳ yên đình Tân An, Lễ hội Kỳ yên đình Dĩ An, Lễ giỗ Bà Phi Yến, Lễ hội Dinh Cô, Lễ hội Nghinh Ông Thắng Tam).

Loại hình Nghề thủ công truyền thống 4 di sản (Nghề sơn mài ở Tương Bình Hiệp, Nghề gốm Bình Dương, Nghề làm bánh tráng An Ngãi, Nghề làm bánh hỏi An Nhứt).

Loại hình Tập quán xã hội và tín ngưỡng 1 di sản (Tết Nguyên Tiêu của người Hoa Quận 5), loại hình Nghệ thuật trình diễn dân gian 1 di sản (Nghệ thuật Lân Sư Rồng của người Hoa ở TP.HCM), vừa là Tri thức dân gian, vừa là Nghệ thuật trình diễn dân gian 2 di sản (Vovinam – Việt Võ Đạo, Võ Lâm Tân Khánh – Bà Trà).

Lễ hội Khai hạ - Cầu an tại Lăng Ông Tả quân Lê Văn Duyệt quận Bình Thạnh

Số lượng di sản văn hóa phi vật thể được đưa vào Danh mục quốc gia tập trung trên địa bàn của 25 phường, 4 xã và 1 đặc khu; một số địa phương có số lượng di sản được đưa vào Danh mục nhiều như phường Phú An và phường Chánh Hiệp, xã Long Điền (2 di sản); một số di sản tiêu biểu như Nghệ thuật Lân, Sư, Rồng của người Hoa ở TP.HCM và Vovinam – Việt Võ đạo được thực hành trên địa bàn Thành phố dưới hình thức các đội, nhóm, các câu lạc bộ.

Dự thảo đánh giá, các di sản văn hóa phi vật thể của TP.HCM mang tính đại diện cho bản sắc cộng đồng địa phương, phản ánh sự đa dạng văn hóa và khả năng sáng tạo của cư dân vùng đất Sài Gòn - Gia Định - TP.HCM qua nhiều thế hệ. Đây cũng là nguồn lực quan trọng góp phần định vị bản sắc văn hóa đô thị đặc biệt của cả nước.

Hệ thống di sản còn tham gia đóng góp vào phát triển du lịch, góp phần quảng bá những giá trị di sản văn hóa độc đáo của Thành phố đến với du khách trong và ngoài nước.

Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu hóa, đô thị hóa nhanh và sự tác động mạnh của các loại hình giải trí hiện đại, nhiều di sản đang đối mặt nguy cơ mai một. Một số không gian thực hành di sản bị thu hẹp; lực lượng kế thừa ở nhiều loại hình còn thiếu hụt; việc bảo tồn, truyền dạy chưa thu hút được đông đảo cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ.

Tái hiện nghề làm bánh tráng An Ngãi sân khấu. Ảnh: BTC “Chương trình giáo dục di sản cho học sinh trên địa bàn TP.HCM năm 2026 - Khu vực 3”

Theo dự thảo, đối với một số di sản có sức thu hút đối với giới trẻ như Nghệ thuật Lân, Sư, Rồng, Vovinam – Việt Võ đạo, Võ Lâm Tân Khánh Bà Trà, Tết Nguyên Tiêu của người Hoa ở Quận 5 thì các cá nhân, cộng đồng chủ thể nắm giữ di sản ngày càng được tăng cường, phát triển.

Tuy nhiên, một số loại hình di sản nghiêng về lễ hội truyền thống, tri thức nghề như Lễ hội Khai hạ - Cầu an tại Lăng Ông Tả quân Lê Văn Duyệt quận Bình Thạnh, nghề sơn mài Tương Bình Hiệp, Lễ giỗ Bà Phi Yến, Lễ hội Nghinh Ông Thắng Tam, Lễ hội Dinh Cô, đang thiếu đội ngũ trẻ thực hành di sản, có nguy cơ thiếu hụt thế hệ kế cận nắm giữ di sản.

Đối với lĩnh vực nghề thủ công truyền thống, dự thảo cho rằng nhiều làng nghề đang chịu áp lực từ quá trình công nghiệp hóa, thay đổi thị hiếu tiêu dùng, thiếu nguyên liệu và thiếu lao động trẻ nối nghề. Một số nghề dù vẫn duy trì được hoạt động truyền dạy nhưng quy mô còn nhỏ, sức cạnh tranh chưa cao.

Trong khi đó, các lễ hội truyền thống trên địa bàn thành phố hiện nay cũng gặp áp lực lớn về không gian tổ chức, hạ tầng giao thông, công tác quản lý và ý thức tham gia lễ hội của một bộ phận người dân. Một số nghi thức cổ truyền đứng trước nguy cơ bị thay thế bởi các hình thức mới, dẫn đến nguy cơ lệch chuẩn hoặc phai nhạt bản sắc.

Từ thực tế đó, đề án xác định mục tiêu tổng quát là bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể trong Danh mục quốc gia, bảo đảm sự kế thừa liên tục qua các thế hệ; nâng cao nhận thức cộng đồng; huy động nguồn lực xã hội để đưa di sản trở thành nguồn lực cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Đến năm 2030, TP.HCM đặt mục tiêu 100% di sản văn hóa phi vật thể trong Danh mục quốc gia được xây dựng kế hoạch bảo vệ và phát huy giá trị; xây dựng không gian thực hành và truyền dạy phù hợp với từng loại hình di sản; định kỳ tổ chức liên hoan, hội thi, giao lưu trong nước và quốc tế; đồng thời kết hợp quảng bá di sản tại các điểm du lịch tiêu biểu.

Một trong những định hướng đáng chú ý là đẩy mạnh số hóa di sản. Thành phố dự kiến xây dựng bản đồ số về di sản văn hóa phi vật thể; số hóa toàn bộ tư liệu, hình ảnh, dữ liệu liên quan; ứng dụng công nghệ như AR/VR, hologram, projection mapping để quảng bá và giới thiệu di sản trên các nền tảng số.

Trưng bày các làng nghề truyền thống. Ảnh: BTC “Chương trình giáo dục di sản cho học sinh trên địa bàn TP.HCM năm 2026 - Khu vực 3”

Dự thảo cũng nhấn mạnh yêu cầu gắn bảo tồn di sản với giáo dục và du lịch. Thành phố sẽ phối hợp với nghệ nhân, trường học, bảo tàng, doanh nghiệp du lịch tổ chức các chương trình giáo dục di sản; đồng thời lựa chọn một số di sản tiêu biểu để phát triển thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng.

Ngoài ra, đề án đề cập việc hỗ trợ nghệ nhân, cộng đồng thực hành di sản thông qua các chương trình tập huấn, truyền dạy, giao lưu; xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ nghiên cứu và quản lý; đề xuất xét tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ nhân Ưu tú và khen thưởng các tập thể, cá nhân có đóng góp trong công tác bảo tồn di sản.

Theo lộ trình, giai đoạn 2030-2035, TP.HCM phấn đấu 100% di sản văn hóa phi vật thể trong Danh mục quốc gia và Danh mục kiểm kê của thành phố được tư liệu hóa, số hóa; 100% câu lạc bộ, đội nhóm thực hành di sản có địa điểm sinh hoạt; hình thành các không gian văn hóa kết hợp trình diễn di sản gắn với phát triển du lịch và công nghiệp văn hóa.