Trăm năm 'giữ lửa' làng nghề bánh tráng Thuận Hưng bên dòng sông Hậu

Làng nghề bánh tráng Thuận Hưng, TP.Cần Thơ - Ảnh: T.L

Giữ trọn hương vị qua hơn một thế kỷ

Làng nghề bánh tráng Thuận Hưng (phường Thuận Hưng, TP. MCần Thơ) từ lâu đã trở thành một điểm nhấn văn hóa đặc sắc của vùng đất Tây Đô. Không ai nhớ chính xác nghề làm bánh tráng xuất hiện ở Thuận Hưng từ khi nào. Nhưng theo lời kể của các bậc cao niên, nghề đã hình thành hơn 100 năm, từ thời ông bà khai phá đất đai, sống dựa vào ruộng lúa và sông nước.

Thuở ban đầu, bánh tráng chưa phải là hàng hóa. Người dân tráng bánh chủ yếu để dùng trong gia đình, đặc biệt vào dịp Tết Nguyên đán. Nhà nào cũng cần bánh tráng để cúng tổ tiên, cuốn thịt kho, ăn kèm cá đồng hoặc đãi khách phương xa. Thế rồi “tiếng lành đồn xa”, bánh tráng Thuận Hưng dẻo thơm, trắng đẹp, nướng lên giòn rụm, cuốn không bể, ăn không bị bột… dần dần trở thành món hàng được thương lái tìm đến mua.

Từ vài hộ làm thêm, xóm nghề dần hình thành. Nghề truyền từ cha sang con, từ tay mẹ sang tay con gái, từ bếp lửa của bà sang bếp lửa của cháu. Và cứ thế, bếp lửa Thuận Hưng đỏ suốt hơn một thế kỷ.

Đến Thuận Hưng, du khách sẽ chứng kiến một nhịp sống rất khác. Khi nhiều nơi còn đang chìm trong giấc ngủ, người thợ tráng bánh nơi đây đã bắt đầu nhóm lửa.

Có những gia đình thức dậy từ 2 giờ sáng, thậm chí dịp cận Tết, lò đỏ lửa từ 1 giờ sáng để kịp cho ra những mẻ bánh thơm ngon. Công việc chỉ tạm dừng khi nắng tắt, khi những tấm bánh tráng trắng ngần được xếp gọn thành từng chồng, sẵn sàng đến tay người tiêu dùng.

Không khí làng nghề vì vậy lúc nào cũng rộn ràng: tiếng xay bột, tiếng quạt lửa, tiếng trò chuyện xen lẫn mùi khói bếp và mùi gạo mới. Những bàn tay thoăn thoắt tráng bánh trên khuôn, canh lửa, canh hơi, rồi nhanh chóng gỡ bánh ra vỉ tre, đem phơi nắng. Tất cả tạo nên một bức tranh lao động mộc mạc nhưng đầy chất thơ của miền sông nước.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Bưng - Ảnh: V.O.V

Giữ nghề bằng sự khéo tay và lòng tự hào

Theo nghệ nhân Nguyễn Thị Bưng, người đã hơn 40 năm gắn bó với nghề, làm bánh tráng không chỉ là gìn giữ văn hóa truyền thống mà còn mang lại nguồn thu nhập ổn định cho người dân địa phương. Mỗi lao động làm thuê có thể nhận từ 200.000 - 300.000 đồng/ngày, còn các chủ lò có thể thu về từ 500.000 - 1.000.000 đồng/ngày. Mỗi hộ thường có từ 3-4 thành viên cùng chung tay sản xuất.

Bánh tráng Thuận Hưng nổi tiếng vì chất lượng ổn định, thơm dẻo, khó lẫn với bất kỳ nơi nào khác. Bí quyết nằm ở từng công đoạn: chọn gạo, pha bột, tráng bánh và phơi bánh.

Gạo phải là loại thơm, dẻo, cho bánh trắng đẹp. Bột được ngâm, xay, pha theo tỷ lệ riêng của từng gia đình. Người làm bánh lâu năm chỉ cần nhìn độ sánh của bột, nghe tiếng bột chảy cũng đủ biết hôm đó bánh sẽ dẻo hay giòn.

Công đoạn tráng bánh càng đòi hỏi sự nhanh tay và kinh nghiệm. Chỉ cần canh lửa non hoặc già hơn một chút, bánh có thể rách, dày, mất độ thơm hoặc không còn độ dai đặc trưng.

Điều đáng quý là dù thời đại thay đổi, người Thuận Hưng vẫn giữ cốt lõi thủ công. Một số công đoạn như xay bột đã được hỗ trợ bằng máy móc, nhưng phần quan trọng nhất vẫn là phơi bánh bằng nắng tự nhiên để giữ mùi thơm đặc trưng, tạo độ giòn, không hắc, không bở.

Giữ nghề ở Thuận Hưng, vì vậy, không chỉ là giữ một công việc kiếm sống, mà còn là giữ một phần ký ức của quê hương.

Bốn dòng bánh tráng làm nên thương hiệu Thuận Hưng

Nếu chỉ nghĩ bánh tráng chỉ có một loại, đến Thuận Hưng sẽ thấy một “thế giới bánh tráng” phong phú và hấp dẫn. Hiện nay, làng nghề phát triển bốn dòng sản phẩm chủ lực:

Bánh tráng trắng: phổ biến nhất, dùng cuốn gỏi cuốn, thịt luộc, cá nướng.
Bánh tráng dừa: pha nước cốt dừa và mè, nướng lên thơm béo, giòn rụm, rất được ưa chuộng làm quà.
Bánh tráng ngọt: có thêm đường, đôi khi pha sữa, hợp khẩu vị trẻ em và thường xuất hiện dịp Tết.
Bánh tráng mặn (bánh tráng nem): dẻo dai, để lâu, chuyên dùng cuốn chả giò, nem rán.

Mỗi loại bánh gắn với một cách ăn, một thói quen ẩm thực riêng, tạo nên sự đa dạng của văn hóa Nam Bộ: giản dị nhưng không hề đơn điệu.

Khâu làm bột là khâu quan trọng trong nghề tráng bánh - Ảnh: T.L

Bánh tráng Thuận Hưng - “linh hồn” của nhiều món ngon miền Tây

Người miền Tây không thiếu món ngon, nhưng để “đúng vị”, nhiều món phải ăn kèm bánh tráng. Và bánh tráng Thuận Hưng chính là chiếc cầu nối hoàn hảo.

Ngon nhất, đúng chất nhất, vẫn là bánh tráng cuốn cá lóc nướng trui. Cá lóc nướng rơm thơm lừng, cuốn cùng rau vườn như lá cách, đọt xoài non, rau thơm, dưa leo… chấm mắm nêm hoặc nước mắm me. Một món ăn mộc mạc nhưng đủ sức níu chân người xa quê.

Ngoài ra, bánh tráng Thuận Hưng còn “hợp rơ” với hàng loạt món quen thuộc như gỏi cuốn tôm thịt, bì cuốn, lẩu mắm, khô cá nướng cuốn bánh tráng, chả giò, nem nướng… Những món ăn tưởng bình dân nhưng lại mang trọn hương vị quê nhà.

Riêng bánh tráng dừa, chỉ cần nướng trên than hồng là mùi dừa mè đã lan tỏa, gợi nhớ không khí Tết, gợi ký ức những ngày sum vầy bên bếp lửa.

Làng nghề bánh tráng Thuận Hưng thu hút hằng trăm lao động thu nhập khá cao ở nông thôn - Ảnh: B.Q.Đ

Vươn xa khỏi xóm nghề, đến thị trường lớn

Không còn bó hẹp trong những phiên chợ quê, bánh tráng Thuận Hưng ngày nay đã có mặt khắp các tỉnh ĐBSCL, vươn lên TP.Hồ Chí Minh và nhiều tỉnh miền Trung. Thậm chí, thông qua các doanh nghiệp thương mại, sản phẩm còn xuất sang Campuchia và theo chân Việt kiều đến các thị trường như Mỹ, Úc, châu Âu.

Đó là minh chứng cho sức sống bền bỉ của một làng nghề truyền thống, rằng nếu giữ chất lượng và biết thích nghi với thị trường, sản phẩm quê nhà hoàn toàn có thể cạnh tranh trong thời đại hội nhập.

Theo ông Lê Đức Toàn, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường Thuận Hưng (TP. Cần Thơ): Ngày nay, làng nghề không chỉ tồn tại như một sinh kế mà còn được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trở thành niềm tự hào của người dân Cần Thơ và cả vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Hiện làng nghề có 100 hộ sản xuất bánh tráng, tạo việc làm cho hằng trăm lao động với thu nhập ổn định, vào dịp Tết Nguyên đán, thu hút thêm hàng trăm lao động thời vụ do tăng cường hàng cho thị trường Tết.

Giữa thời đại hiện đại hóa, khi nhiều nghề xưa bị cuốn trôi, làng nghề bánh tráng Thuận Hưng vẫn lặng lẽ đỏ lửa mỗi ngày. Và chính sự lặng lẽ ấy làm nên giá trị lớn nhất: giữ được hồn quê trong từng chiếc bánh, giữ được một phần ký ức của miền sông nước Cần Thơ suốt hơn trăm năm qua.

Văn Kim Khanh