Trí tuệ, bản lĩnh đưa đất nước vượt qua mọi sóng gió, thử thách

Chủ tịch Hồ Chí Minh và Bộ trưởng Hải ngoại Pháp Marius Moutet ký Tạm ước ngày 14/9/1946. Ảnh: Tư liệu TTXVN

Trong lịch sử cách mạng Việt Nam, giai đoạn 1945-1946 là một trong những quãng thời gian thử thách khắc nghiệt nhất đối với chính quyền non trẻ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa mới giành được độc lập. Giữa tình thế “ngàn cân treo sợi tóc”, “thù trong, giặc ngoài”, Chính phủ cách mạng dưới sự lãnh đạo của Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thể hiện trí tuệ, bản lĩnh chính trị, tư duy chiến lược và năng lực điều hành đặc biệt xuất sắc, chèo lái đưa đất nước vượt qua những thời khắc lịch sử đầy cam go.

Ngày 2/9/1945, trên Quảng trường Ba Đình lịch sử, Chủ tịch Hồ Chí Minh tuyên bố với quốc dân đồng bào và thế giới sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Một kỷ nguyên mới mở ra cho dân tộc Việt Nam, song nền cộng hòa non trẻ lập tức phải đối mặt với những thử thách sinh tử: Chính quyền cách mạng mới ra đời, ngân khố quốc gia gần như trống rỗng, nền kinh tế kiệt quệ, nạn đói vừa cướp đi sinh mạng của hàng triệu đồng bào, hơn 90% dân số mù chữ. Trong khi đó, các thế lực đế quốc, phản động ráo riết chống phá, tìm cách bóp nghẹt chính quyền mới và thủ tiêu thành quả cách mạng: Ở miền bắc, quân đội Trung Hoa Dân quốc kéo vào giải giáp quân Nhật; ở miền nam, thực dân Pháp từng bước trở lại xâm lược...

Trong bối cảnh đó, việc nhanh chóng tổ chức và kiện toàn bộ máy nhà nước trở thành nhiệm vụ cấp bách. Ngày 28/8/1945, Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã ra tuyên cáo trước quốc dân đồng bào cũng như toàn thế giới về việc thành lập Chính phủ mới và công bố danh sách Nội các thống nhất quốc gia gồm 15 thành viên do Chủ tịch Hồ Chí Minh làm Chủ tịch kiêm ngoại giao. Khi đó, chủ trương của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng ta là đại đoàn kết toàn dân tộc, tập hợp nhân sĩ, trí thức, đại diện các đảng phái, tôn giáo và những người có lòng yêu nước, cùng tham gia gánh vác vận mệnh quốc gia. Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ là người đứng đầu Nhà nước, mà còn trực tiếp đảm nhiệm trọng trách lãnh đạo Chính phủ, định hướng những quyết sách lớn, giải quyết các vấn đề cấp bách của đất nước.

Ngày 1/1/1946, Chính phủ liên hiệp lâm thời ra mắt, do Chủ tịch Hồ Chí Minh làm Chủ tịch kiêm ngoại giao. Sự điều chỉnh thành phần Chính phủ lần này nhằm mở rộng hơn nữa khối đoàn kết, ổn định tình hình chính trị trong nước, tranh thủ sự ủng hộ của các lực lượng yêu nước và tập trung đối phó với những nguy cơ từ bên ngoài.

Ngày 2/3/1946, tại kỳ họp thứ nhất của Quốc hội khóa I, Chính phủ liên hiệp kháng chiến được thành lập do Chủ tịch Hồ Chí Minh làm Chủ tịch, với sự tham gia của nhiều nhân sĩ và đại diện các lực lượng chính trị. Những mốc thời gian nêu trên cho thấy, cơ cấu Chính phủ được tổ chức phù hợp tình hình để đáp ứng yêu cầu vừa điều hành quốc gia, vừa chuẩn bị kháng chiến, bảo vệ nền độc lập mới giành được.

Một trong những dấu ấn có ý nghĩa sâu sắc nhất của Chính phủ cách mạng giai đoạn 1945-1946 là quyết tâm xây dựng một nhà nước dân chủ, hợp hiến, hợp pháp ngay trong hoàn cảnh đất nước chưa có một ngày thực sự yên ổn. Trong điều kiện đất nước chưa có đầy đủ các thiết chế quản lý, Chính phủ đã chủ động sử dụng các sắc lệnh để giải quyết những nhiệm vụ cấp bách, tổ chức bộ máy hành chính, điều chỉnh các quan hệ xã hội, chuẩn bị Tổng tuyển cử và khởi động quá trình xây dựng Hiến pháp. Hệ thống sắc lệnh được ban hành trong thời kỳ này không chỉ là công cụ điều hành trước mắt, mà còn thể hiện tư duy chuyển quyền lực cách mạng thành quyền lực nhà nước được tổ chức, vận hành trên cơ sở pháp luật, thể hiện tư duy, tầm nhìn xa: Không đợi đất nước hoàn toàn ổn định mới xây dựng thể chế, mà phải nhanh chóng, từng bước xây dựng thể chế ngay để tạo nền tảng ổn định đất nước.

Ngay tại phiên họp đầu tiên của Hội đồng Chính phủ lâm thời ngày 3/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đề nghị sớm tổ chức Tổng tuyển cử theo chế độ phổ thông đầu phiếu và xây dựng Hiến pháp dân chủ.

Ngày 8/9/1945, Chính phủ ban hành Sắc lệnh số 14 mở cuộc Tổng tuyển cử trong cả nước để bầu Quốc dân đại hội (Quốc hội); ngày 20/9/1945, ban hành Sắc lệnh số 34 thành lập Ủy ban dự thảo Hiến pháp trình Quốc hội.

Ngày 6/1/1946, cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên trong lịch sử nước ta được tổ chức trên phạm vi cả nước, bầu ra Quốc hội của một nước Việt Nam độc lập. Thắng lợi lịch sử này đã củng cố tính chính danh của chính quyền cách mạng và khẳng định bản chất dân chủ của chế độ mới: Quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân.

Ngày 9/11/1946, Quốc hội thông qua bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa - sự kiện lịch sử đặt viên gạch đầu tiên cho nền lập hiến Việt Nam hiện đại. Việc Chính phủ chủ động tổ chức soạn thảo Hiến pháp, sau đó trình Quốc hội xem xét, thông qua, đã tạo cơ sở hiến định cho Nhà nước mới; xác lập những nguyên tắc nền tảng cho một nhà nước độc lập, dân chủ, trong đó quyền lực thuộc về Nhân dân, quyền con người và quyền công dân được ghi nhận, bộ máy nhà nước được tổ chức trên cơ sở pháp luật. Chính sự kết hợp giữa vai trò chủ động của Chính phủ, sự tham gia của Nhân dân và quyền quyết định của Quốc hội đã tạo nên giá trị dân chủ đặc biệt của quá trình lập hiến này.

Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ cách mạng nhận thức sâu sắc rằng, chính quyền chỉ thật sự vững mạnh khi gắn bó mật thiết với Nhân dân, chăm lo đời sống Nhân dân và phát huy được sức mạnh to lớn của toàn dân tộc. Vì vậy, Chính phủ đã tập trung giải quyết những vấn đề cấp thiết nhất của đời sống xã hội, đồng thời phát động những phong trào cách mạng rộng lớn, thiết thực, khơi dậy tinh thần trách nhiệm, sức sáng tạo của mỗi người dân như đẩy mạnh tăng gia sản xuất; thực hiện phong trào “Diệt giặc đói” với những hoạt động như “Hũ gạo cứu đói”, “Ngày đồng tâm”, phát huy truyền thống tốt đẹp “tương thân, tương ái”, “nhường cơm, sẻ áo” của dân tộc. Phong trào “Diệt giặc dốt” và “Bình dân học vụ” đã đưa việc học chữ trở thành phong trào quần chúng sâu rộng, tạo nên kỳ tích xóa mù chữ trong thời gian ngắn, góp phần nâng cao dân trí, mở rộng quyền làm chủ của Nhân dân. Chính phủ đã phát động “Tuần lễ vàng” vận động Nhân dân quyên góp được 370kg vàng, đặt những viên gạch đầu tiên cho nền tài chính độc lập, nền kinh tế tự chủ và khả năng huy động nguồn lực xã hội phục vụ kháng chiến, kiến quốc.

Cùng với việc xây dựng chính quyền cách mạng, Chính phủ đặc biệt chú trọng củng cố quốc phòng, an ninh và xây dựng lực lượng vũ trang nhân dân. Các chiến khu được hình thành, lực lượng quân đội và công an từng bước được tổ chức và phát triển.

Trên lĩnh vực đối ngoại, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ đã thể hiện tư duy lãnh đạo, nghệ thuật ngoại giao đặc sắc: Kiên định mục tiêu độc lập, chủ quyền, thống nhất đất nước, linh hoạt, mềm dẻo trong sách lược, tận dụng thời cơ, tranh thủ những điều kiện thuận lợi để củng cố thực lực; đặc biệt là thực hiện chủ trương “hòa để tiến” đối với thực dân Pháp thông qua các hoạt động đàm phán, ký các thỏa thuận như Hiệp định Sơ bộ ngày 6/3/1946 và Tạm ước ngày 14/9/1946.

Từ thực tiễn ấy, tinh thần “dĩ bất biến, ứng vạn biến” được thể hiện như một phương pháp tư duy và hành động có giá trị sâu sắc. Kiên định về mục tiêu độc lập dân tộc, chủ quyền quốc gia và lợi ích căn bản của Nhân dân; linh hoạt trong hành động, mềm dẻo về sách lược nhưng không dao động về nguyên tắc - đó chính là bản lĩnh của một nền ngoại giao độc lập, tự chủ. Những quyết sách ấy đã giúp cách mạng Việt Nam tranh thủ được thời gian quý báu để củng cố chính quyền, xây dựng lực lượng, chuẩn bị các điều kiện cần thiết cho cuộc trường kỳ kháng chiến bắt đầu từ tối 19/12/1946.

Hơn 81 năm đã đi qua kể từ ngày Cách mạng Tháng Tám thành công; 80 năm Ngày Toàn quốc kháng chiến, nhưng những bài học lịch sử giai đoạn 1945-1946 vẫn còn nguyên giá trị thời sự. Chính phủ cách mạng dưới sự lãnh đạo của Trung ương Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh là biểu tượng của trí tuệ, bản lĩnh chính trị, năng lực lãnh đạo, điều hành, tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân, đặt lợi ích của quốc gia, dân tộc lên trên hết.

Trong hành trình đưa đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, việc kế thừa và vận dụng sáng tạo bài học lịch sử đó là yêu cầu có ý nghĩa chiến lược, cần tiếp tục được chuyển hóa thành bản lĩnh lãnh đạo, năng lực quản trị quốc gia, chất lượng thể chế và hiệu quả hành động của cả hệ thống chính trị.