Trí tuệ nhân tạo định hình kỷ nguyên giao thông thông minh

Quang cảnh Hội thảo “Di chuyển, AI và xã hội: Củng cố tương lai lĩnh vực giao thông vận tải tại Việt Nam”. Ảnh: D.Thiện

AI mở ra cơ hội tái cấu trúc hệ thống giao thông

Trong bối cảnh tốc độ đô thị hóa diễn ra nhanh cùng nhu cầu đi lại và vận chuyển hàng hóa ngày càng gia tăng, giao thông đang trở thành một trong những yếu tố quan trọng thúc đẩy tăng trưởng, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân.

Chia sẻ tại Hội thảo “Di chuyển, AI và xã hội: Củng cố tương lai lĩnh vực giao thông vận tải tại Việt Nam”, do Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược (IPSS - Ban Chính sách, chiến lược Trung ương) phối hợp với Viện Công nghệ vì cộng đồng (TFGI), Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam tổ chức ngày 21/5, GS,TS. Hoàng Văn Cường - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam - nhấn mạnh, giao thông vận tải không chỉ đơn thuần là hạ tầng kỹ thuật phục vụ nhu cầu đi lại mà quan trọng hơn là phương thức bảo đảm sự lưu thông thông suốt của nền kinh tế. Trong bối cảnh nguồn lực đầu tư còn hạn chế, yêu cầu đặt ra là phải tối ưu hiệu quả di chuyển và lưu thông hàng hóa nhằm giảm chi phí cho người dân, doanh nghiệp và toàn xã hội.

Cũng theo GS,TS. Hoàng Văn Cường, cùng với tốc độ tăng trưởng kinh tế cao và quá trình đô thị hóa nhanh, Việt Nam đang chịu áp lực ngày càng lớn về giao thông, đặc biệt tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh. Tình trạng ùn tắc kéo dài, ô nhiễm môi trường, tai nạn giao thông, quá tải hạ tầng và thiếu kết nối giữa các loại hình vận tải không chỉ gây lãng phí lớn về thời gian, nhiên liệu và chi phí logistics mà còn tác động trực tiếp đến sức khỏe, năng suất lao động và đời sống người dân.

“Mỗi ngày hàng triệu người dân tại các đô thị lớn phải dành nhiều thời gian cho việc di chuyển. Ùn tắc giao thông không chỉ làm gia tăng áp lực tâm lý, giảm hiệu quả lao động mà còn phát sinh nhiều chi phí xã hội vô hình và gây tổn thất lớn cho nền kinh tế. Trong khi đó, ô nhiễm không khí và phát thải từ hoạt động giao thông đang trở thành thách thức nghiêm trọng đối với mục tiêu phát triển xanh và bền vững của Việt Nam” - ông Cường nói.

Từ thực tế đó, GS,TS. Hoàng Văn Cường cho rằng yêu cầu đổi mới tư duy phát triển giao thông, xây dựng hệ sinh thái di chuyển thông minh, xanh và lấy con người làm trung tâm đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Theo ông, sự phát triển mạnh mẽ của AI, dữ liệu lớn, internet vạn vật (IoT), công nghệ cảm biến và các nền tảng số đang mở ra cơ hội lớn để tái cấu trúc hệ thống giao thông vận tải. Việc ứng dụng AI và phát triển giao thông thông minh có thể giúp tối ưu hóa dòng giao thông, giảm ùn tắc, tai nạn, nâng cao hiệu quả quản lý vận hành, giảm phát thải và thúc đẩy phát triển giao thông xanh. Đồng thời, các công nghệ mới cũng góp phần nâng cao hiệu quả logistics, tăng năng lực cạnh tranh của nền kinh tế và từng bước hình thành các đô thị thông minh, xã hội số hiện đại.

“Giao thông thông minh không chỉ là câu chuyện công nghệ mà còn là câu chuyện phát triển con người, phát triển kinh tế và nâng cao chất lượng sống của toàn xã hội. Nếu được triển khai hiệu quả, AI và công nghệ số sẽ góp phần thay đổi căn bản cách người dân di chuyển, làm việc và kết nối trong tương lai” - ông Cường nhấn mạnh.

Thông tin về việc ứng dụng AI trong giao thông, ông Nguyễn Anh Dương - Trưởng Phòng Nghiên cứu tổng hợp và hội nhập quốc tế, IPSS - cho biết, việc ứng dụng AI trong giao thông đang phát triển nhanh tại Việt Nam, đặc biệt tại các trung tâm điều hành giao thông thông minh. Riêng tại Hà Nội, tính đến cuối đến năm 2025, Thành phố đã lắp đặt hơn 1.800 camera AI phục vụ giao thông và an ninh trật tự; dự kiến tiếp tục lắp thêm hơn 2.100 camera trong năm nay. Hệ thống AI hiện đã được ứng dụng để phát hiện và xử lý nhiều hành vi vi phạm giao thông như vượt đèn đỏ, đi sai làn hay dừng đỗ sai quy định. Không chỉ dừng ở xử phạt vi phạm, AI còn được kỳ vọng có thể hỗ trợ phát hiện các tình huống bất thường như tai nạn, vật cản, cháy nổ hay các sự cố ảnh hưởng đến an toàn giao thông.

“Tại một số tuyến đường ứng dụng AI để điều tiết giao thông, thời gian di chuyển có thể giảm tới 30%, trong khi lưu lượng phương tiện tăng khoảng 13%” - ông Dương thông tin thêm.

Từ góc độ cơ quan quản lý nhà nước, ông Lương Đức Thắng - Phó Phòng Quản lý kết cấu hạ tầng giao thông, Sở Xây dựng Hà Nội - cho biết, Hà Nội đã xác định rõ vai trò của AI trong công tác quản lý và điều hành hạ tầng giao thông đô thị, đặc biệt trong xử lý vi phạm, phát triển giao thông xanh và cải thiện ùn tắc.

Theo ông Thắng, vấn đề quan trọng hiện nay là xây dựng định hướng phát triển AI phù hợp cho lĩnh vực giao thông trong cả ngắn hạn và dài hạn. Ông cũng cho rằng, với định hướng mở rộng quy hoạch Thủ đô, Hà Nội đang có nhu cầu rất lớn về xử lý dữ liệu lớn và khai thác nguồn dữ liệu do AI cung cấp nhằm hỗ trợ công tác điều hành giao thông hiệu quả hơn.

Bên cạnh giao thông đô thị, AI cũng đang đóng vai trò ngày càng lớn trong lĩnh vực logistics và vận tải hàng hóa. Ông Nguyễn Duy Hồng - Giám đốc vận hành, Công ty YCH Việt Nam - cho biết, AI đang giúp doanh nghiệp logistics tối ưu vòng quay phương tiện, nâng cao khả năng dự báo, điều phối vận tải và giám sát hành trình theo thời gian thực. Nếu trước đây việc lập kế hoạch chủ yếu dựa trên kinh nghiệm thì hiện nay doanh nghiệp có thể theo dõi chính xác vị trí phương tiện, dự báo thời gian xe đến và chủ động điều chỉnh phương án vận hành khi xảy ra ùn tắc hoặc chậm trễ.

AI cũng hỗ trợ doanh nghiệp trong quản lý kho bãi, tối ưu bốc xếp, nhận diện chữ ký điện tử và xác thực giao nhận hàng hóa, qua đó giúp giảm đáng kể thời gian xử lý và chi phí vận hành.

“Việc ứng dụng AI đã giúp doanh nghiệp giảm từ 80 - 85% thời gian lập kế hoạch và tiết kiệm khoảng 30 - 40% chi phí vận hành nhờ tự động hóa nhiều công đoạn trước đây phải thực hiện thủ công” - ông Hồng chia sẻ.

Ông Nguyễn Anh Dương - Trưởng Phòng Nghiên cứu tổng hợp và hội nhập quốc tế, IPSS phát biểu tại Hội thảo. Ảnh: D.Thiện

Hoàn thiện dữ liệu và chính sách để AI phát huy hiệu quả

Dù có nhiều tiềm năng và mang lại nhiều lợi ích, song quá trình ứng dụng AI trong giao thông và logistics tại Việt Nam vẫn đang đối mặt với nhiều rào cản.

Ông Nguyễn Anh Dương cho biết, thách thức lớn nhất hiện nay là tình trạng phân mảnh dữ liệu. Dữ liệu giao thông, vận tải và logistics hiện còn phân tán giữa nhiều cơ quan, đơn vị và thiếu tính kết nối, gây khó khăn cho việc phát triển các nền tảng AI có khả năng phân tích và xử lý theo thời gian thực. Theo ông Dương, dữ liệu là yếu tố cốt lõi để phát triển giao thông thông minh. Nếu không có dữ liệu đủ lớn, đủ sạch và đủ khả năng liên thông thì rất khó xây dựng các hệ thống AI hiệu quả.

Một khó khăn khác là sự chênh lệch về năng lực chuyển đổi số giữa các địa phương. Hiện Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh đang đi nhanh hơn trong ứng dụng AI và giao thông thông minh, trong khi nhiều địa phương khác còn thiếu nguồn lực tài chính, hạ tầng công nghệ và nhân lực.

Chia sẻ thêm, ông Nguyễn Duy Hồng cho biết, đối với doanh nghiệp vận tải và logistics, chi phí đầu tư cho chuyển đổi số và AI vẫn là rào cản lớn. Ngoài chi phí đầu tư camera, trung tâm điều hành hay nền tảng phần mềm, doanh nghiệp còn phải đầu tư hệ thống dữ liệu, đào tạo nhân lực và thay đổi quy trình quản trị. Đặc biệt, nguy cơ rò rỉ dữ liệu cũng là vấn đề đáng lo ngại khi nhiều nhân sự đang sử dụng các công cụ AI riêng lẻ phục vụ công việc…

Từ thực tế đó, đưa khuyến nghị để việc ứng dụng AI thực sự trở thành động lực định hình tương lai giao thông thông minh, các chuyên gia cho rằng Việt Nam cần sớm xây dựng nền tảng dữ liệu di chuyển tích hợp và liên thông nhằm tăng cường khả năng kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan và doanh nghiệp. Việc hình thành hệ sinh thái dữ liệu chung không chỉ giúp AI phát huy hiệu quả trong điều hành giao thông mà còn tạo nền tảng phát triển đô thị thông minh và logistics hiện đại.

Các chuyên gia cũng đề xuất cần hỗ trợ các đô thị nhỏ và địa phương ngoài Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh trong quá trình ứng dụng AI để bảo đảm quá trình chuyển đổi số diễn ra đồng đều trên cả nước.

Một định hướng quan trọng khác là xây dựng các hành lang logistics dựa trên nền tảng AI nhằm tối ưu luồng vận chuyển, giảm chi phí logistics và nâng cao hiệu quả chuỗi cung ứng.

Đặc biệt, việc hoàn thiện hành lang pháp lý cho các mô hình di chuyển mới dựa trên AI như phương tiện tự hành, giao hàng không người lái hay các hệ thống vận tải thông minh cũng được xem là yêu cầu cấp thiết nhằm tạo điều kiện cho doanh nghiệp triển khai thử nghiệm và mở rộng ứng dụng trong thực tế.

Các chuyên gia cũng nhấn mạnh, trong bối cảnh Việt Nam hướng tới mục tiêu tăng trưởng xanh và phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, giao thông thông minh không còn chỉ là xu hướng công nghệ mà đang trở thành một phần quan trọng trong chiến lược phát triển quốc gia. Do đó, việc giải đồng bộ các bài toán về dữ liệu, hạ tầng và chính sách trong thời gian tới sẽ thúc đẩy việc tận dụng hiệu quả AI và các công nghệ mới, qua đó không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả vận tải, giảm ùn tắc và ô nhiễm môi trường mà còn tạo nền tảng xây dựng những đô thị đáng sống hơn, nền kinh tế cạnh tranh hơn và một hệ sinh thái di chuyển bao trùm, bền vững hơn cho người dân Việt Nam./.