Trung Quốc đang dẫn trước trong cuộc đua kinh tế với Mỹ?

Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình (trái) và Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Nhà Trắng, ngày 24/9. (Nguồn: Xinhua)

Cuộc cạnh tranh kinh tế Mỹ - Trung Quốc đang bước vào giai đoạn mà khả năng kiểm soát các mắt xích thiết yếu của chuỗi cung ứng có ý nghĩa không kém quy mô thương mại. Những diễn biến từ năm 2025 cho thấy, Bắc Kinh có thể sử dụng một số lợi thế tập trung để gây sức ép đáng kể lên Washington, ngay cả khi nền kinh tế lớn nhất thế giới vẫn sở hữu nhiều nguồn lực vượt trội.

Tương quan lực lượng

Tháng 4/2025, sau khi Mỹ áp thuế cao đối với hàng hóa Trung Quốc, Bắc Kinh đáp trả bằng các biện pháp hạn chế xuất khẩu đất hiếm, buộc chính quyền Tổng thống Donald Trump phải nhượng bộ.

Tháng 5 vừa qua, kết quả chuyến công du Trung Quốc của Tổng thống Trump cũng thấp hơn kỳ vọng, khi Bắc Kinh đồng ý mua 200 máy bay Boeing, thấp hơn đáng kể với mức 500 chiếc mà ông Trump từng đề cập trước chuyến đi.

Diễn biến trên khiến nhiều người nghi ngờ vị thế của Mỹ đang suy yếu, trong khi Bắc Kinh ngày càng biết cách khai thác các công cụ kinh tế để giành lợi thế đàm phán.

Tuy nhiên, bài phân tích của Foreign Affairs cho rằng, những nhượng bộ của Washington chưa hẳn là thua kém. Vấn đề là Bắc Kinh đang sử dụng hiệu quả một số đòn bẩy, còn Mỹ thì chưa vận dụng hết “vũ khí kinh tế”.

Chẳng hạn, đất hiếm - Trung Quốc chiếm khoảng 70% sản lượng khai thác và 90% năng lực chế biến toàn cầu. Dù giá trị đất hiếm xuất sang Mỹ chưa đến 1 tỷ USD/năm, nhưng sự gián đoạn nguồn cung vẫn có thể ảnh hưởng đến các ngành sản xuất quan trọng, từ động cơ xe điện, thiết bị y tế đến máy bay chiến đấu F-35.

Bắc Kinh cũng từng tạm ngừng nhập khẩu đậu tương Mỹ (6-8/2025). Hơn một nửa lượng đậu tương xuất khẩu của Mỹ được tiêu thụ tại Trung Quốc trong năm 2024, do đó, biện pháp này đe dọa gần 13 tỷ USD doanh thu/năm, gây sức ép lên các bang nông nghiệp có ý nghĩa chính trị đối với Washington.

Tuy nhiên, những điểm nghẽn như vậy không đồng nghĩa với một ưu thế bền vững. Chúng có thể mất dần sức mạnh nếu đối phương đầu tư xây dựng chuỗi cung ứng thay thế. Ngược lại, Bắc Kinh cũng phụ thuộc vào công nghệ, thiết bị và các đầu vào sản xuất từ bên ngoài… Vì vậy, nếu chỉ nhìn vào đất hiếm hay nông sản, sẽ khó đánh giá đầy đủ tương quan lực lượng giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới.

Chưa thể phân thắng bại

Mỹ đã bắt đầu chú trọng đầu tư để giảm phụ thuộc vào đất hiếm Trung Quốc. Tất nhiên, việc hình thành một chuỗi cung ứng thay thế không thể hoàn tất trong thời gian ngắn. Trong khi đó, Trung Quốc đã tích lũy kinh nghiệm chuyên môn và năng lực chế biến qua ba thập niên, đồng thời duy trì hệ thống sản xuất có quy mô lớn.

Thực tế cho thấy, giảm phụ thuộc không chỉ cần vốn mà còn đòi hỏi nhiều yếu tố khác. Thủ tục cấp phép và rủi ro pháp lý tại Mỹ liên quan chất thải độc hại, tiêu chuẩn môi trường cũng có thể khiến việc triển khai dự án mới phức tạp và tốn kém hơn.

Về phía Trung Quốc, khả năng sử dụng các ngành khác làm công cụ gây sức ép cũng có giới hạn. Nếu ngừng xuất khẩu pin lithium-ion sang Mỹ, các doanh nghiệp Trung Quốc có thể mất doanh thu và nhường thị phần cho đối thủ Nhật Bản, Hàn Quốc. Đối với dược phẩm, việc hạn chế các hoạt chất đầu vào có thể làm gián đoạn chuỗi cung ứng tại nhiều quốc gia, đồng thời gây tổn hại cho chính Trung Quốc. Washington có thể giảm rủi ro bằng cách dự trữ những hoạt chất thiết yếu, vốn tương đối dễ bảo quản hơn thuốc thành phẩm.

Theo Foreign Affairs, lợi thế quan trọng nhất của Mỹ không nằm ở khả năng đơn phương trả đũa từng đòn của Bắc Kinh, mà ở việc phối hợp với các đồng minh. Trung Quốc nhập khẩu khoảng 2.000 tỷ USD hàng hóa trung gian từ toàn cầu, trong đó chỉ 128 tỷ USD từ Mỹ. Nhưng Trung Quốc thâm hụt tới khoảng 350 tỷ USD trong thương mại hàng hóa trung gian với các đồng minh của Mỹ. Vì vậy, nếu các đối tác cùng phối hợp hạn chế quan hệ kinh tế với Bắc Kinh trong một kịch bản khủng hoảng, sức ép có thể lớn hơn nhiều so với biện pháp đơn phương

Vấn đề là chính sách của Mỹ chưa nhất quán với yêu cầu đó. Thay vì tận dụng những lo ngại chung về trợ cấp công nghiệp, dư thừa năng lực sản xuất và các chính sách thương mại của Trung Quốc, Washington lại áp thuế cao với cả đồng minh và gây sức ép nhằm thu hút đầu tư lớn vào Mỹ. Cách tiếp cận này được giới phân tích cảnh báo có nguy cơ làm suy yếu lòng tin và khiến Mỹ khó tập hợp một “mặt trận kinh tế” thống nhất.

Trong khi đó, lợi thế nền tảng của Mỹ thể hiện rõ nhất trong công nghệ cao. Năm 2025, doanh nghiệp Mỹ nắm lợi thế vượt trội khi tạo ra 58% tổng lợi nhuận toàn cầu trong các ngành công nghệ cao. Doanh nghiệp Mỹ có lợi thế trong thiết kế chip, máy bay thương mại, tua-bin khí công suất lớn, kính hiển vi điện tử và thiết bị nghiên cứu khoa học tiên tiến…

Riêng ngành bán dẫn, Trung Quốc vẫn chưa thể thiết kế hoặc sản xuất hiệu quả các dòng chip tiên tiến nhất nếu thiếu phần mềm Mỹ và thiết bị do các đồng minh cung cấp. Những sản phẩm thay thế trong nước chưa thể sản xuất hiệu quả ở quy mô lớn.

Trung Quốc cũng chưa giải quyết triệt để sự phụ thuộc vào hàng hóa trung gian nhập khẩu, dù đã thúc đẩy tự chủ trong hơn một thập niên. Một số đầu vào nhằm phục vụ sản xuất chất bán dẫn nội địa quá phức tạp hoặc tốn kém. Nếu quyền tiếp cận những đầu vào này bị hạn chế trên diện rộng, sự gián đoạn có thể lan qua nhiều ngành sản xuất của “người khổng lồ châu Á”.

Bên cạnh công nghệ, quy mô xuất khẩu cũng tạo ra thế dễ tổn thương. Trung Quốc xuất khẩu khoảng 1.900 tỷ USD hàng hóa mỗi năm sang Mỹ và các nước đồng minh. Trong bối cảnh tiêu dùng trong nước tăng chậm và hiệu quả đầu tư suy giảm, thị trường bên ngoài vẫn giữ vai trò quan trọng đối với tăng trưởng. Nếu các nền kinh tế đối tác phối hợp giảm nhập khẩu, nguy cơ đối với Bắc Kinh có thể lớn hơn nhiều khi Mỹ hành động riêng lẻ.

Từ góc độ đó, theo các nhà phân tích, Mỹ vẫn nắm ưu thế không phải vì các biện pháp của Washington đều hiệu quả, mà vì nước này cùng các đồng minh kiểm soát nhiều công nghệ, thiết bị và đầu vào thiết yếu mà Bắc Kinh khó thay thế trong ngắn hạn.

Ngược lại, Bắc Kinh đã chứng minh khả năng sử dụng các điểm nghẽn để tạo sức ép, nhưng điều đó cũng có thể thúc đẩy đối thủ tập trung đầu tư và xây dựng nguồn cung thay thế. Triển vọng cạnh tranh vì thế phụ thuộc đáng kể vào lựa chọn chính sách của Washington, đối đầu riêng lẻ hay tận dụng lợi thế đồng minh.

Cuộc cạnh tranh Mỹ - Trung Quốc vì thế chưa thể được quyết định chỉ bằng một đợt áp thuế hay biện pháp hạn chế xuất khẩu. Mỹ và các đối tác lại có ưu thế rộng hơn về công nghệ cao, hàng hóa trung gian và khả năng tiếp cận thị trường. Trung Quốc đang khai thác hiệu quả những điểm nghẽn trong chuỗi cung ứng để gây sức ép. Tuy nhiên, chưa bên nào đủ khả năng làm thay đổi tương quan sức mạnh kinh tế giữa hai bên.