Truy xuất nguồn gốc: Nền tảng số nâng sức cạnh tranh nông sản Việt

Từ yêu cầu của thị trường đến hạ tầng dữ liệu quốc gia

Sau nhiều năm truy xuất nguồn gốc được triển khai rời rạc ở từng địa phương, từng ngành hàng hoặc theo yêu cầu riêng của từng thị trường nhập khẩu, việc Bộ Nông nghiệp và Môi trường chính thức đưa Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản vào vận hành đánh dấu bước chuyển từ cách làm phân tán sang một nền tảng dữ liệu thống nhất trên phạm vi quốc gia.

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng trải nghiệm Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản bên lề sự kiện. Ảnh: Khương Trung

Đây không đơn thuần là một hệ thống công nghệ mới mà là bước hoàn thiện "hạ tầng mềm" của ngành nông nghiệp trong bối cảnh các thị trường lớn như Trung Quốc, EU, Hoa Kỳ, Nhật Bản ngày càng siết chặt các quy định về minh bạch chuỗi cung ứng, an toàn thực phẩm và trách nhiệm của nhà sản xuất.

Thực tế cho thấy, nhiều lô hàng nông sản từng gặp khó khăn không phải vì chất lượng sản phẩm mà do thiếu dữ liệu chứng minh nguồn gốc, vùng trồng, cơ sở đóng gói hoặc không thể truy xuất khi phía nhập khẩu yêu cầu. Chính vì vậy, việc xây dựng một hệ thống dữ liệu thống nhất được kỳ vọng sẽ giúp giải quyết điểm nghẽn lớn nhất của ngành nông nghiệp hiện nay: dữ liệu phân tán, thiếu liên thông và khó xác thực.

Hệ thống được xây dựng theo kiến trúc mở, tích hợp công nghệ blockchain, ký số điện tử, định danh sản phẩm theo tiêu chuẩn GS1 và QR GS1 Digital Link. Quan trọng hơn, đây là nền tảng dùng chung để kết nối cơ quan quản lý, địa phương, doanh nghiệp, hợp tác xã và các đơn vị cung cấp giải pháp truy xuất nguồn gốc.

Sau giai đoạn thí điểm, hệ thống đã tích hợp hơn 18.500 sản phẩm thuộc 181 nhóm hàng từ 170 doanh nghiệp tại 24 địa phương. Đặc biệt, sáu container sầu riêng đã được xuất khẩu thành công sang Trung Quốc thông qua dữ liệu truy xuất điện tử toàn trình, cho thấy hiệu quả thực tiễn của mô hình.

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh, truy xuất nguồn gốc không còn là yêu cầu riêng của một số ngành hàng mà đã trở thành xu thế tất yếu trong quản lý chất lượng và phát triển thị trường. Theo Phó Thủ tướng, nếu muốn xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, Việt Nam phải đồng thời làm tốt hai việc: xây dựng thương hiệu nông sản và minh bạch toàn bộ quá trình sản xuất thông qua truy xuất nguồn gốc.

Đáng chú ý, Phó Thủ tướng yêu cầu các cơ quan quản lý tuyệt đối không biến truy xuất nguồn gốc thành một thủ tục hành chính mới. Thay vào đó, hệ thống phải trở thành công cụ hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao chất lượng, giảm chi phí và mở rộng thị trường.

Muốn dữ liệu "sống", doanh nghiệp và địa phương phải cùng vào cuộc

Nếu cơ quan quản lý coi đây là nền tảng số của ngành nông nghiệp, thì doanh nghiệp lại nhìn thấy một "ngôn ngữ chung" để kết nối với thị trường. Là một trong những doanh nghiệp đầu tiên kết nối với hệ thống quốc gia, bà Đỗ Thị Thu Nga, Giám đốc Pháp chế và Đối ngoại Công ty Cổ phần Masan MEATLife, cho biết doanh nghiệp đã hoàn thành kết nối dữ liệu truy xuất đối với sản phẩm thịt gà và đang tiếp tục đưa các dòng thịt mát MEATDeli lên hệ thống.

Theo bà Nga, việc áp dụng một chuẩn truy xuất thống nhất sẽ giúp doanh nghiệp giảm tình trạng mỗi thị trường, mỗi địa phương sử dụng một nền tảng khác nhau; đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý, tăng tính minh bạch và năng lực cạnh tranh của toàn ngành.

Từ góc độ đơn vị phát triển hệ thống, ông Tô Nguyễn Thành, đại diện Công ty Netacom, cho biết sau sáu tháng triển khai, nền tảng đã kết nối với tám nhà cung cấp phần mềm truy xuất, 16 doanh nghiệp xuất khẩu và nhiều doanh nghiệp lớn như Thái Bình Seed, Lộc Trời, Mạnh Thiên Vương, AHC; đồng thời liên thông với các địa phương như Hà Nội, Thái Nguyên, Hưng Yên, Quảng Ninh và Đắk Lắk.

Theo ông Thành, hệ thống được thiết kế để phục vụ khoảng 200.000 doanh nghiệp, 9 triệu hộ nông dân và hợp tác xã, lưu trữ khoảng 1,5 tỷ sản phẩm mỗi năm và xử lý khoảng 7,7 tỷ lượt quét truy xuất. Đây là tiền đề để mở rộng triển khai trên quy mô toàn quốc.

Ở góc độ địa phương, ông Tạ Văn Tường, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, đánh giá việc liên thông với hệ thống quốc gia sẽ giúp doanh nghiệp chủ động cập nhật dữ liệu, đồng thời tạo cơ sở kiểm soát chất lượng đối với gần 1.500 chuỗi cung ứng thực phẩm đang cung cấp cho thị trường Thủ đô.

Theo ông Tường, giá trị lớn nhất của hệ thống không chỉ nằm ở khả năng truy xuất mà còn ở việc hình thành nguồn dữ liệu "đúng, đủ, sạch, sống". Khi doanh nghiệp cập nhật dữ liệu ngay tại thời điểm phát sinh, cơ quan quản lý có thể giảm dần phương thức báo cáo thủ công, tiến tới cung cấp các dịch vụ công trực tuyến trên cùng một nền tảng.

Từ thực tiễn triển khai, Hà Nội cũng kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục hoàn thiện cơ chế kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa trung ương và địa phương; đồng thời xây dựng lộ trình mở rộng áp dụng truy xuất nguồn gốc đối với nhiều nhóm nông sản hơn.

Việc chính thức đưa Hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản vào vận hành mới chỉ là bước khởi đầu. Hiệu quả của nền tảng sẽ phụ thuộc vào mức độ tham gia của doanh nghiệp, hợp tác xã, địa phương và người sản xuất trong việc cập nhật dữ liệu thường xuyên, chính xác và minh bạch.

Trong bối cảnh các rào cản kỹ thuật ngày càng gia tăng, truy xuất nguồn gốc không còn là "giấy thông hành" cho từng lô hàng xuất khẩu mà đang trở thành hạ tầng số của nền nông nghiệp hiện đại. Khi dữ liệu được chuẩn hóa và liên thông, không chỉ doanh nghiệp có thêm lợi thế cạnh tranh mà cơ quan quản lý cũng có công cụ giám sát hiệu quả hơn, góp phần nâng cao uy tín và giá trị của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.