TS. Nguyễn Trí Hiếu: Doanh thu tăng, doanh nghiệp vẫn cạn tiền
TS. Nguyễn Trí Hiếu, chuyên gia kinh tế - tài chính cao cấp, cảnh báo nghịch lý doanh thu, lợi nhuận tăng nhưng dòng tiền cạn kiệt, hàng tồn kho khó tiêu thụ và áp lực trả nợ ngày càng lớn ở nhiều doanh nghiệp.
Doanh thu đẹp, lợi nhuận tăng nhưng tiền không về
Chia sẻ tại tọa đàm “Doanh nghiệp Việt 2027: Củng cố nội lực - Kết nối để tạo đà tăng trưởng”, TS. Nguyễn Trí Hiếu cho biết, sau 30 năm làm việc trong ngành ngân hàng tại Mỹ và Việt Nam, ông thường xuyên đối diện với câu hỏi vì sao doanh nghiệp có kết quả kinh doanh tốt nhưng lại không thể thanh toán các khoản vay đúng hạn.
Theo TS. Nguyễn Trí Hiếu, nghịch lý này càng đáng chú ý khi tổng dư nợ tín dụng toàn hệ thống ngân hàng được ông đề cập ở mức khoảng 21 triệu tỷ đồng. Dù quy mô tín dụng lớn, nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là khối doanh nghiệp nhỏ và vừa, vẫn phản ánh tình trạng thiếu vốn. Theo chuyên gia, vấn đề không chỉ nằm ở khả năng tiếp cận khoản vay, mà còn ở cách doanh nghiệp quản lý và sử dụng nguồn tiền.
Ông Hiếu phân tích, doanh thu có thể tăng qua từng năm, hàng hóa vẫn được sản xuất và tiêu thụ, nhưng tiền chưa chắc đã về tài khoản. Khách hàng thanh toán sau 30, 60 hoặc 90 ngày, trong khi doanh nghiệp phải trả tiền nguyên vật liệu, tiền lương, thuế và lãi vay theo những thời hạn ngắn hơn. Sự chênh lệch giữa thời điểm thu tiền và thời điểm phải chi tạo ra áp lực thanh khoản.
"Đây chính là bài toán vốn lưu động mà nhiều doanh nghiệp chưa kiểm soát tốt. Tiền được đưa vào mua nguyên liệu, sản xuất, hình thành hàng tồn kho, sau đó chờ bán hàng và thu hồi công nợ. Chỉ cần một mắt xích bị kéo dài, vòng quay vốn có thể đình trệ, khiến doanh nghiệp thiếu tiền cho hoạt động thường xuyên dù trên sổ sách vẫn ghi nhận doanh thu", vị chuyên gia này nói.

TS. Nguyễn Trí Hiếu, chuyên gia kinh tế - tài chính cao cấp.
Cũng theo TS. Nguyễn Trí Hiếu, giá trị tài sản thể hiện trên báo cáo chưa chắc phản ánh đúng khả năng chuyển đổi thành tiền. Ông dẫn ví dụ về những doanh nghiệp có lượng hàng tồn kho lớn, nhưng một phần sản phẩm đã quá hạn, lỗi thời hoặc không còn khả năng tiêu thụ. Khi đó, hàng tồn kho vẫn được ghi nhận với giá trị nhất định, nhưng lượng hàng thực sự có thể bán ra lại không đáng kể.
Chuyên gia cho rằng tiền được sử dụng để mua sắm trang thiết bị, đầu tư cổ phiếu, trái phiếu hoặc các tài sản dài hạn có thể mất nhiều năm mới quay trở lại. Nếu không tính toán kỹ thời gian thu hồi vốn và nghĩa vụ thanh toán, doanh nghiệp dễ rơi vào tình trạng tài sản vẫn còn nhưng tiền mặt đã cạn.
Từ thực tế này, ông Hiếu nhấn mạnh doanh nghiệp cần theo dõi sát các chỉ số thanh toán hiện hành, thanh khoản nhanh và đòn bẩy tài chính. Tuy nhiên, những chỉ số tổng quát chưa đủ nếu thiếu việc kiểm soát chi tiết tuổi nợ và thời điểm thu – chi.
Theo ông, doanh nghiệp cần lập bảng theo dõi tuổi các khoản phải thu, phân loại khách hàng theo thời gian thanh toán 30, 60, 90, 120 hoặc 180 ngày. Đồng thời, phải dự báo các khoản phải trả nhà cung cấp theo từng giai đoạn để đối chiếu với dòng tiền dự kiến thu về.
TS. Nguyễn Trí Hiếu còn cho rằng các tổ chức tín dụng không nên chỉ dừng ở việc cấp tín dụng hay cung cấp dịch vụ thanh toán. Ngân hàng cần tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp trong những vấn đề căn bản như quản trị vốn lưu động, theo dõi công nợ và lập kế hoạch dòng tiền. Một khoản vay chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp sử dụng vốn đúng mục đích, tạo ra dòng tiền và có khả năng hoàn trả.
Rủi ro ngân hàng đang dịch chuyển sang công nghệ và vận hành
Không chỉ doanh nghiệp, theo TS. Nguyễn Trí Hiếu, hệ thống ngân hàng cũng đang đối diện với những rủi ro cần được nhìn nhận thận trọng. Nếu trước đây quản trị rủi ro chủ yếu tập trung vào tín dụng và thanh khoản, thì sự phụ thuộc ngày càng lớn vào công nghệ đang khiến rủi ro vận hành trở thành vấn đề đáng quan tâm.

Đề cập đến các chuẩn mực quản trị ngân hàng, vị chuyên gia này cho biết Basel I, Basel II và Basel III đã góp phần nâng cao yêu cầu về an toàn vốn, kiểm soát rủi ro tín dụng và thanh khoản. Tuy nhiên, theo ông, các ngân hàng không thể chỉ dựa vào những khuôn khổ quản trị truyền thống để đánh giá toàn diện các nguy cơ mới.
Một trong những vấn đề được ông Hiếu lưu ý là tỷ lệ cho vay trên tiền gửi của toàn hệ thống ngân hàng Việt Nam ở mức khoảng 110%. Theo số liệu ông đề cập tại tọa đàm, tỷ lệ này cho thấy lượng vốn cho vay đang vượt quy mô tiền gửi huy động, đặt ra áp lực đối với khả năng thanh khoản của hệ thống.
Ông cũng nhắc đến nguyên tắc tham chiếu: với 100 đồng huy động, ngân hàng nên cho vay khoảng 85 đồng và giữ lại phần còn lại làm nguồn dự trữ. Tuy nhiên, chuyên gia cho rằng tỷ lệ thực tế giữa các ngân hàng có thể khác nhau, trong khi tỷ lệ chung của toàn hệ thống cần được theo dõi chặt chẽ.
Ngoài ra, theo TS. Nguyễn Trí Hiếu, nếu trước đây nhiều ngân hàng có thể vận hành hệ thống ngân hàng lõi (core banking) tương đối độc lập, hiện nay hoạt động của không ít tổ chức đã gắn với hạ tầng do bên thứ ba cung cấp.
Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ cao cũng mở ra những nguy cơ mới. Theo chuyên gia, công nghệ có thể giúp doanh nghiệp tăng năng suất, tự động hóa quy trình và hỗ trợ ra quyết định, nhưng nếu dữ liệu đầu vào sai hoặc hệ thống đưa ra khuyến nghị thiếu chính xác, hậu quả có thể tác động trực tiếp đến hoạt động kinh doanh.
Trước những rủi ro này, ông Hiếu khuyến nghị doanh nghiệp cần rà soát toàn bộ hệ thống quản trị, từ dòng tiền, khả năng thanh toán đến hoạt động vận hành và mức độ phụ thuộc vào công nghệ. Việc ứng dụng AI cần đi kèm cơ chế kiểm soát, đánh giá và giám sát, thay vì giao phó các quyết định quan trọng cho hệ thống tự động.
Đáng chú ý, TS. Nguyễn Trí Hiếu cho rằng không chỉ từng doanh nghiệp mà cả hệ thống ngân hàng và nền kinh tế cần được kiểm tra sức khỏe tài chính thông qua các bài kiểm tra sức chịu đựng (stress test). Đây là cách đánh giá khả năng chống chịu trước những cú sốc, từ thiếu hụt thanh khoản, biến động thị trường đến gián đoạn công nghệ và vận hành.
Theo ông, mục tiêu tăng trưởng cao là cần thiết, nhưng những con số về GDP, xuất khẩu hay đầu tư không thể thay thế việc đánh giá sức khỏe tài chính bên trong nền kinh tế. Một doanh nghiệp có thể tăng trưởng nhanh nhưng vẫn đứng trước nguy cơ mất khả năng thanh toán; một hệ thống ngân hàng có thể mở rộng tín dụng nhưng vẫn cần bảo đảm năng lực chống chịu trước các cú sốc.
