Từ 'bao tiêu' đến đồng hành: Thúc đẩy liên kết doanh nghiệp - HTX

Trong nhiều năm qua, liên kết giữa doanh nghiệp và hợp tác xã (HTX) đã trở thành một trụ cột quan trọng trong tổ chức sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam. Mối quan hệ này không chỉ góp phần giải quyết đầu ra cho nông sản mà còn tạo điều kiện để nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng. Trong đó, mô hình phổ biến nhất chính là “bao tiêu sản phẩm” – doanh nghiệp cam kết thu mua sản phẩm của HTX theo hợp đồng đã ký.

“Bao tiêu” được xem như một giải pháp hiệu quả giúp nông dân và HTX và giảm bớt rủi ro thị trường, doanh nghiệp tối ưu hóa chuỗi cung ứng và kiểm soát chất lượng từ gốc. Tuy nhiên, thực tiễn phát triển cho thấy, mô hình này đang bộc lộ nhiều hạn chế, đặc biệt trong bối cảnh thị trường ngày càng biến động và yêu cầu về chất lượng ngày càng cao.

''Bao tiêu'' và những giới hạn của cách làm cũ

Người lao động tại HTX 3T Nông sản Cao phong (Phú Thọ) chăm sóc cây cam, tháng 3/2026.

Chị Vũ Thị Lệ Thủy, Giám đốc 3T Nông sản Cao phong - một hợp tác xã nông nghiệp hoạt động trong lĩnh vực trồng và chế biến cam tại Phú Thọ - đã trải qua không ít bài học thực tế.

“Những năm đầu, chúng tôi cũng từng kỳ vọng vào các hợp đồng tiêu thụ để ổn định đầu ra. Nhưng khi thị trường có biến động, giá cam lên xuống thất thường, liên kết mang tính ngắn hạn đã bộc lộ nhiều hạn chế. Có những thời điểm, người nông dân lo lắng vì sản phẩm không tiêu thụ được. Ngược lại, doanh nghiệp cũng gặp rủi ro khi không kiểm soát được chất lượng đầu vào”, chị Thủy cho biết.

Ở góc độ doanh nghiệp, AHLĐ Trần Mạnh Báo, Chủ tịch Tập đoàn ThaiBinh Seed, cũng có những trải nghiệm tương tự. Trong suốt quá trình phát triển, ThaiBinh Seed luôn hợp tác chặt chẽ với các HTX và cũng bắt đầu từ "bao tiêu". Doanh nghiệp cung cấp giống tốt, hỗ trợ kỹ thuật, cam kết mua lại đầu ra. Nhưng qua nhiều vụ mùa, ông Báo nhận ra bao tiêu thôi chưa đủ bền.

“Khi thị trường biến động, thiên tai ập đến, sợi dây liên kết ấy rất mỏng manh”, ông Báo chia sẻ.

Ông Báo phân tích, với mô hình bao tiêu truyền thống, hai bên vẫn là người ngoài của nhau. Khi giá thị trường lên cao, HTX muốn bán cho người khác. Khi giá xuống thấp, doanh nghiệp tìm cớ từ chối thu mua. Khi thiên tai, dịch bệnh ập đến, hợp đồng bao tiêu trở thành tờ giấy tranh chấp hơn là công cụ bảo vệ lẫn nhau.

Thêm vào đó, bao tiêu thuần túy không tạo ra động lực đủ mạnh để HTX đầu tư nâng cao chất lượng sản phẩm, đổi mới quy trình sản xuất hay ứng dụng công nghệ. Bởi, dù làm tốt hay không, giá thu mua vẫn theo hợp đồng cũ, không có cơ chế chia sẻ lợi ích khi chất lượng vượt chuẩn.

Những hạn chế trên khiến chuỗi giá trị nông nghiệp khó có thể phát triển theo hướng hiện đại và bền vững. Trong khi đó, Đảng, Nhà nước, Chính phủ đã có nhiều chủ trương, cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển các thành phần kinh tế, trong đó có kinh tế tập thể (nòng cốt là hợp tác xã), kinh tế tư nhân (nòng cốt là doanh nghiệp), đồng thời, thúc đẩy liên kết giữa các loại hình kinh tế.

Tại Nghị quyết số 68-NQ/TW, Bộ Chính trị đã khẳng định rõ mục tiêu mục tiêu “Kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia; là lực lượng tiên phong trong phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số”. Đồng thời xác định rõ quan điểm chỉ đạo “kinh tế tư nhân, cùng với kinh tế nhà nước và kinh tế tập thể, giữ vai trò nòng cốt để xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, tự lực, tự cường, gắn với hội nhập quốc tế sâu rộng, thực chất, hiệu quả, đưa đất nước vươn lên phát triển thịnh vượng”.

Thực tế cho thấy sự kết nối giữa doanh nghiệp và HTX vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Các chuỗi giá trị còn rời rạc, thiếu chiều sâu, chưa tận dụng hiệu quả các lợi thế bổ trợ lẫn nhau. Tất cả những điều này đặt ra một yêu cầu cấp thiết: phải “nâng cấp” mô hình liên kết, vượt qua giới hạn của “bao tiêu” để hướng tới những hình thức hợp tác sâu sắc và bền vững hơn.

Tái thiết liên kết – Khi HTX, doanh nghiệp và Nhà nước cùng “nâng cấp”

Từ những bài học thực tiễn, nhiều doanh nghiệp, HTX đã bắt đầu chuyển đổi cách tiếp cận trong liên kết. Điển hình như ThaiBinh Seed đã xây dựng mô hình đối tác với HTX theo ba cấp độ.

Ở cấp độ một, doanh nghiệp bao tiêu với cam kết thực chất, duy trì thu mua theo giá hợp đồng ngay cả khi thị trường bất lợi và cử cán bộ trực tiếp hỗ trợ sản xuất tại vùng liên kết.

Cấp độ thứ hai là chuyển giao công nghệ và xây dựng năng lực cho HTX. Doanh nghiệp không chỉ cung cấp giống mà đưa con người, kiến thức và công nghệ vào sản xuất, từ các chương trình tập huấn kỹ thuật canh tác xanh, giảm phát thải đến truy xuất nguồn gốc.

Cấp độ cuối cùng là góp vốn và chia sẻ lợi ích. Khi đó, doanh nghiệp và HTX không còn là hai chủ thể tách biệt mà trở thành những đối tác thực sự trong cùng một hệ sinh thái. Lợi ích và rủi ro được chia sẻ, tạo nền tảng cho sự gắn bó lâu dài.

“Đây là hướng đi chúng tôi đang bước vào và tôi tin đây mới là tương lai thực sự và là điều tất yếu”, Chủ tịch ThaiBinh Seed nói.

Tuy nhiên, để những mô hình này vận hành hiệu quả và nhân rộng, không thể thiếu vai trò của Nhà nước trong việc hoàn thiện thể chế.

Ông Tô Hoài Nam, Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam (VINASME), cho rằng cần xây dựng khung pháp lý chuẩn cho các hợp đồng liên kết giữa doanh nghiệp và HTX, đảm bảo minh bạch, công bằng và có cơ chế xử lý tranh chấp hiệu quả. Điều này sẽ giúp tăng niềm tin và giảm thiểu rủi ro trong hợp tác dài hạn.

Bên cạnh đó, ông Nam cũng đề xuất phát triển các chương trình bảo hiểm nông nghiệp gắn với hợp đồng liên kết. Nhà nước có thể hỗ trợ một phần phí bảo hiểm để bảo vệ cả HTX và doanh nghiệp trước các rủi ro như thiên tai, dịch bệnh hay đứt gãy chuỗi cung ứng.

Ở góc độ quản lý, Bộ Tài chính nhấn mạnh, xây dựng cơ chế hỗ trợ hình thành các chuỗi liên kết sản xuất – tiêu thụ bao gồm việc hoàn thiện chính sách tín dụng, bảo lãnh vay vốn, hỗ trợ lãi suất, cũng như khuyến khích doanh nghiệp đóng vai trò dẫn dắt HTX tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị. Đồng thời, các chính sách cần gắn với tiêu chuẩn môi trường, xã hội và quản trị (ESG) để hướng tới phát triển bền vững.

Tuy nhiên, như thực tế cho thấy, thể chế và doanh nghiệp chỉ là hai trong ba trụ cột. Trụ cột còn lại – HTX – phải tự nâng cấp chính mình.

Theo đại diện 3T Farm, một hệ sinh thái liên kết bền vững không thể chỉ dựa vào hợp đồng hay chính sách. Bản thân HTX phải xây dựng uy tín thông qua việc tuân thủ tiêu chuẩn chất lượng, minh bạch thông tin và đảm bảo tiến độ giao hàng. Đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà là nền tảng để tạo dựng niềm tin với đối tác.

“Chỉ khi mình làm đúng, làm đủ, thì mới có thể yêu cầu đối tác cam kết lâu dài” – quan điểm của bà Thủy cho thấy sự chuyển biến rõ nét trong tư duy của HTX, từ bị động sang chủ động, từ phụ thuộc sang hợp tác bình đẳng.

Có thể thấy, liên kết bền vững giữa doanh nghiệp và HTX không phải là một hợp đồng đơn lẻ, mà là một hệ sinh thái. Trong đó, Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thể chế; doanh nghiệp dẫn dắt thị trường và công nghệ; HTX nâng cao năng lực và uy tín sản xuất.

Trong bối cảnh nông nghiệp Việt Nam đang chuyển mình theo hướng hiện đại, xanh và hội nhập sâu rộng, việc vượt qua “bẫy bao tiêu” để xây dựng các chuỗi giá trị thực chất là yêu cầu tất yếu. Và khi ba trụ cột cùng “nâng cấp”, liên kết doanh nghiệp - HTX mới có thể đi xa hơn, bền vững hơn và tạo ra giá trị lớn hơn cho toàn bộ nền kinh tế.

Hiệu quả hoạt động giữa các HTX vẫn phân hóa mạnh. Khoảng 30% trong số hơn 36.000 HTX hiện nay thuộc diện yếu kém, tạm dừng hoạt động nhưng chưa thể giải thể do vướng mắc về pháp lý. Đây chính là “lực cản vô hình” khiến khu vực kinh tế tập thể khó nâng chất một cách thực chất. Năm 2026, cả nước dự kiến thành lập thêm từ 900 đến 1.000 HTX mới, nhưng định hướng không còn là phát triển ồ ạt, mà là xây dựng các HTX mạnh ngay từ khi thành lập, có mô hình quản trị rõ ràng, gắn với chuỗi giá trị và thị trường, đồng thời sắp xếp, giải thể các HTX yếu kém.

Bà Cao Xuân Thu Vân Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam

Hợp tác xã cần chủ động liên kết với doanh nghiệp, xây dựng vùng nguyên liệu lớn, đảm bảo tiêu chuẩn chất lượng để hướng tới xuất khẩu, đẩy mạnh chuyển đổi xanh, sản xuất hữu cơ, giảm phát thải gắn với phát triển kinh tế tuần hoàn và du lịch nông nghiệp. Đây không chỉ là xu hướng mà còn là yêu cầu bắt buộc để nâng cao giá trị sản phẩm.

Ông Trương Tấn Đạt Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tây Ninh

Trong giai đoạn phát triển mới, khu vực kinh tế tập thể, HTX sẽ chủ động nắm bắt thời cơ, quyết tâm thực hiện thắng lợi các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội theo Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh; góp phần đưa Khánh Hòa vững bước tiến vào thập niên nâng tầm phát triển, trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, trung tâm dịch vụ, du lịch cảng biển quốc tế, trung tâm dữ liệu quốc gia và khu vực, cực tăng trưởng cao của cả nước.

Ông Nguyễn Trung Dũng
Chủ tịch Liên minh HTX tỉnhKhánh Hòa