Từ ký ức vùng tự do đến Chiến dịch 500 ngày đêm: Bài 2: Gọi tên các anh giữa rừng sâu, núi thẳm

Đường lên bệnh xá

Tôi định dừng chân nghỉ lấy sức tại con dốc cao trên đường leo lên núi Lớn (nằm ở xã Hành Tín Đông, nay là xã Thiện Tín, tỉnh Quảng Ngãi) vì đã thấm mệt. Nhưng rồi nghe tiếng hú vang vọng của người dẫn đường - anh Phạm Văn Chiến, người dân tộc Hre - vang lên như một lời hối thúc dịu dàng rằng sắp đến nơi có mộ Liệt sĩ rồi. Dấn bước thêm qua hai con dốc cao ngút nữa, trước mắt chúng tôi hiện ra một khoảng không gian nhỏ nhắn. Nhiều tảng đá lớn tựa như những chiếc ghế thiên nhiên vây quanh lấy đoạn suối đang chảy róc rách. Từ điểm dừng chân này, tôi có thể phóng tầm mắt nhìn về phía xa xa, nơi đội khai quật đang miệt mài làm nhiệm vụ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Hành Tín Tây.

Việc tách đoàn tìm kiếm và leo núi của nhóm phóng viên chúng tôi xuất phát từ những trang tư liệu lịch sử của xã Hành Tín Tây. Tư liệu có nhắc đến núi Lớn từng là nơi đặt các trạm xá cứu chữa thương binh từ tuyến dưới chuyển lên, như Trạm xá C18 cùng các trạm xá nhỏ của địa phương. Có những thương binh sau thời gian điều trị đã phục hồi rồi tiếp tục trở lại mặt trận, nhưng cũng có không ít người đã trút hơi thở cuối cùng ngay trên đường được cáng từ tuyến dưới (xã Hành Thịnh, Hành Nhân) lên tuyến trên. Bên cạnh đó, sau ngày giải phóng, người đồng bào Hre sống dưới chân núi Lớn, xã Thiện Tín vẫn thường rì rầm kể cho nhau nghe về linh hồn của những người lính năm xưa.

Bệnh xá Đức Phổ nằm trong rừng núi, nơi bác sĩ Đặng Thùy Trâm từng trụ bám và cứu chữa cho thương binh

Bà Phạm Thị Niên, sống ngay sát chân núi Lớn, bồi hồi kể lại: Những năm trước đây, cứ vài ngày bà lại lên núi Lớn để múc dầu rái. Nhưng người già thường dặn trước rằng, lên đó thì tuyệt đối không được ngủ trưa, khi chiều tối xuống là phải tranh thủ trở về ngay, nhất là những ngày trời âm u, mây mù giăng lối. Những lúc lên núi, có thể do ảo ảnh hay do tấm lòng thương cảm sâu sắc dành cho các anh bộ đội từng được chôn cất nơi đây, trong tai bà cứ nghe văng vẳng tiếng người lao xao, rầm rập như một hàng quân đang tiến bước. Thấy vợ dạo ấy hay ưu tư, người chồng gặng hỏi thì bà Niên mới thú thật về những âm thanh huyền ảo cứ ám ảnh mình trên núi Lớn.

Bà Niên năm nay đã 73 tuổi. Thời chiến tranh, bà từng làm công việc phụ giúp cho trạm phẫu thuật nằm trên núi. Bà kể, lúc đó có tới mười mấy y bác sĩ ngày đêm gồng mình cứu chữa cho bệnh nhân, có thời điểm thương binh liên tục được chở dồn lên. Những người khiêng thương binh đa phần là các nữ du kích, dân công. Họ dũng cảm đi xuyên rừng bất kể ngày đêm, bởi chỉ sợ dừng chân nghỉ lại thì thương binh sẽ trút hơi thở cuối cùng ngay trên võng. Khi có người qua đời, họ ngậm ngùi chôn cất anh em giữa rừng già và làm dấu bằng cách xếp những viên đá vây quanh, trông e ấp tựa như những cánh hoa rừng.

Thỉnh thoảng, những lúc công việc ở trạm xá ngơi bớt, bà Niên lại tranh thủ ra mé núi hái rau ranh, rau tùng phục, bẻ măng về nấu ăn cải thiện cho thương binh và y bác sĩ. Có lần chui vào bụi rậm hái rau, bà giật mình vội lùi lại. Dưới ánh sáng chập chờn soi qua kẽ lá, ngôi mộ của Liệt sĩ nằm im lìm ở đó, phủ đầy lá khô.

Dưới bóng cây dầu

Anh Phạm Văn Chiến vẫn thoăn thoắt bước đi điệu nghệ. Thỉnh thoảng dưới chân anh lại phát ra tiếng "xào... xào" do bước chân trượt trên đá. Mặc cho gai rậm hai bên đường cào vào lưng áo, anh vẫn giục giã đi thật nhanh lên nơi có Mộ Bà, bởi nếu qua 12 giờ trưa thì rất dễ gặp phải một đợt mưa rừng bất chợt. Dù hối thúc nhanh chân, nhưng thỉnh thoảng anh Chiến vẫn dừng lại, chui vô bụi rậm hái một cành rau rừng. Anh bộc bạch: "Cha tôi kể, hồi xưa cách mạng sống nhờ cây rau rừng này đó. Nhưng có lúc bộ đội kéo tới đông quá thì rau cũng hết sạch, ốc cá dưới suối cũng chẳng còn, lúc đó anh em lại phải chia nhau từng củ sắn, củ lang...".

Trên núi Lớn vẫn còn các hố công sự, hầm hào, dấu tích chôn cất Liệt sĩ

Núi Lớn ở xã Thiện Tín là ngọn núi khá nổi tiếng từ cả trăm năm trước nhờ sở hữu một cánh rừng dầu rái bạt ngàn. Cây dầu rái là loại cây rất đặc biệt, bởi bà con đồng bào không thu hoạch gỗ hay quả, mà là khai thác lớp nhựa từ thân cây tiết ra. Cứ tới mùa múc dầu, bà con lại đùm cơm lên núi, tranh thủ đốt nhẹ thân cây để vài ngày sau nhựa ùa ra. Sau đó, họ cõng từng thùng dầu nặng trịch vượt qua bao dốc đá ghềnh gập, còng cả lưng mới đưa được vài thùng xuống chân núi. Dầu rái sau đó được thương lái vận chuyển xuống miền biển bán cho ngư dân làm vật liệu trét lên thúng tre, thân ghe để trám kẽ hở, ngăn nước biển thẩm thấu vào thuyền.

Khoảng 7 năm trở lại đây, sự xuất hiện của vật liệu composite đã dần thay thế cho dầu rái truyền thống. Con đường mòn lên núi Lớn vì thế cũng thưa thớt dần dấu chân người, cây cỏ dại lấp gần như trọn lối đi. Khi núi rừng trở lại vẻ hoang sơ vốn có, người đồng bào lại càng thêm tin vào những lời thì thầm huyền bí của ai đó trong cánh rừng dầu. Vừa thấy tôi mệt quá nằm dài ra giữa đám lá khô, anh Chiến đã vội thốt lên cảnh báo: "Nhớ là đừng nhắm mắt ngủ nghe, ngủ là sợ lắm đó!".

Rồi để lý giải cho lời nhắc nhở có phần bí hiểm ấy, anh Chiến dẫn tôi tới một gốc cây cổ thụ lớn nhất trên núi, rồi kính cẩn chắp tay khấn nguyện. Anh chia sẻ, từ thời cha mẹ anh đã kể lại rằng hố đất dưới gốc cây này chính là nơi nằm xuống của một người con gái, người đồng bào truyền miệng nhau là quân giải phóng, chạy lạc trong rừng, lên cơn sốt rét và nằm lại. Vì tấm lòng kính cẩn và thương yêu, người dân trong vùng từ xưa đã gọi người lính ấy bằng cái tên thân thương: "Bà”. Sau này khi xuống núi, tôi đem câu chuyện này trao đổi với chính quyền địa phương và nhận được lời hứa sẽ tiến hành xác minh, báo cáo cấp trên.

Sau chuyến lên núi Lớn vào giữa tháng 9, tôi tiếp tục trở lại Nghĩa trang Liệt sĩ Đắc Hà (tỉnh Kon Tum cũ, hiện nay thuộc phía Tây tỉnh Quảng Ngãi), nơi đội tìm kiếm và xác định danh tính HCLS vừa kết thúc đợt công tác vào giữa tháng 9/2026. Khi lực lượng chủ lực rút đi, lực lượng dân quân và quân sự địa phương lại tiếp tục bám rừng để tìm kiếm HCLS theo lời kể của các nhân chứng.

Khai quật và xác định danh tính Liệt sĩ tại xã Thiện Tín, tỉnh Quảng Ngãi

Các cựu chiến binh khi nhớ lại bối cảnh chiến trường khốc liệt ở vùng đất Tây Nguyên trước năm 1975 không khỏi ngậm ngùi, bởi nhiều Liệt sĩ đến nay vẫn chưa thể tìm thấy, vẫn đang nằm lại đâu đó giữa núi rừng bao la. Trong đó có những người lính thuộc Tiểu đoàn 7 (Trung đoàn 209, Sư đoàn 312), đơn vị mà lịch sử vẫn thường nhắc đến bằng cái tên đầy xúc động: "Tiểu đoàn Hà Nội" hay "Đoàn quân mũ sắt". Căn cứ Chư Tan Kra vốn là một điểm cao được quân Mỹ (Sư đoàn Bộ binh 4) phòng thủ cực kỳ kiên cố với hệ thống hầm hào, hàng rào bùng nhùng và bãi mìn dày đặc. Cựu chiến binh Hồ Đại mỗi lần trở lại nơi này lại vốc từng nắm đất lên tay, nước mắt rơm rớm vì thương cảm khi nghĩ tới những phần xương thịt của đồng đội sau hơn 50 năm qua đã hòa tan vào lòng đất mẹ.

Tổ bám núi rừng

Ông Võ Văn Hồng, hiện sống ở xã Đông Sơn, tỉnh Quảng Ngãi (nguyên Bí thư Huyện ủy Lý Sơn cũ) hàng ngày vẫn chăm chú dõi theo tin tức khai quật và xác định danh tính Liệt sĩ trên truyền hình và Báo Công an TPHCM. Trước năm 1975, ông là thành viên trong một tổ công tác 7 người đặc biệt. Thời đó, quân chủ lực ẩn mình sâu trên dãy Trường Sơn. Tại các vùng tự do giáp ranh với vùng địch, ngoài lực lượng quân chủ lực, bộ đội địa phương và du kích án ngữ, còn có những tổ công tác nhỏ lẻ dũng cảm bám trụ ngay giữa lòng địch.

Cánh rừng nhỏ chỉ nằm cách thị trấn Châu Ổ vài ki-lô-met chính là nơi ẩn mình của tổ công tác năm xưa để xây dựng phong trào. Ban ngày, tất cả anh em ẩn mình kỹ dưới tán rừng, cơm nấu trong chiếc gô nhôm nhỏ, thỉnh thoảng cải thiện thêm bằng ít cá khô hay mắm cá nục từ dưới biển gửi lên. Cứ chờ trời sập tối, tổ công tác lại lặng lẽ hòa vào màn đêm xuống vùng địch để vận động lương thực, tuyên truyền và gieo mầm phong trào. Có lần ông tổ chức kết nạp Đảng ngay tại vùng địch cho một đảng viên mới là ông Hồ Kỳ.

Cách nhà ông Hồng không xa là nơi có Trạm phẫu thuật A100. Thời còn khỏe mạnh, thỉnh thoảng ông lại dẫn con cháu tới đây thắp nén hương, tỏ lòng thành kính các Liệt sĩ. Ngày 09/9/1965, trạm phẫu bị lính Mỹ phát hiện đặt mìn đánh sập khiến 65 thương bệnh binh, y bác sĩ hy sinh. Ông Hồng thương tiếc nói, "có những người không tìm lại được, vì bị khối thuốc nổ đánh nát thân mình".