Từ thượng đỉnh Mỹ-Trung Quốc đến Đại hội đồng LHQ: Khi ngoại giao cường quốc trở lại trung tâm của thế giới

Tuần này, khi cộng đồng quốc tế tập trung tại LHQ để bàn về xung đột, hòa bình, phát triển và chủ nghĩa đa phương, hai nhà lãnh đạo Mỹ - Trung Quốc đang ngồi với nhau tại Nhà Trắng để thảo luận nhiều vấ đề song phương và quốc tế. (Nguồn: Tân Hoa xã, VCG)

Trong khi cộng đồng quốc tế tập trung tại LHQ để bàn về xung đột, hòa bình, phát triển và chủ nghĩa đa phương, hai nhà lãnh đạo Mỹ và Trung Quốc lại ngồi với nhau tại Nhà Trắng để thảo luận những vấn đề có khả năng tác động trực tiếp tới thương mại, công nghệ, an ninh và trật tự thế giới.

Sự tương phản ấy không có nghĩa các thiết chế đa phương đã mất đi vai trò, nhưng cho thấy một thực tế ngày càng rõ: Trong những vấn đề liên quan trực tiếp tới lợi ích của các cường quốc, ngoại giao song phương vẫn có khả năng tạo ra những chuyển động nhanh và mạnh hơn.

Hai tâm điểm của ngoại giao thế giới

Ngày 23/9, Tổng thống Donald Trump đích thân ra sân bay quân sự Andrews đón Chủ tịch Tập Cận Bình, mở đầu chuyến thăm cấp nhà nước của nhà lãnh đạo Trung Quốc tới Mỹ.

Nghi thức đón tiếp trọng thể và cuộc hội đàm tại Nhà Trắng cho thấy Washington coi trọng việc duy trì kênh tiếp xúc trực tiếp với Bắc Kinh trong lúc quan hệ hai nước vừa có tín hiệu hạ nhiệt về thương mại, vừa tiếp tục cạnh tranh gay gắt trên các lĩnh vực công nghệ, trí tuệ nhân tạo, dầu khí, đất hiếm và an ninh.

Trong khi đó, tại New York, Tuần lễ cấp cao Đại hội đồng LHQ diễn ra với chương trình nghị sự dày đặc về những vấn đề cấp bách nhất của thế giới. Trung Quốc không vắng mặt tại diễn đàn này: Bắc Kinh cử Phó Chủ tịch nước Hàn Chính tham dự và tiến hành các cuộc tiếp xúc với Tổng thư ký António Guterres, Chủ tịch Đại hội đồng cùng lãnh đạo nhiều nước. Tuy nhiên, việc ông Tập Cận Bình đang ở ngay trên lãnh thổ Mỹ nhưng không tới New York mà dành trọng tâm cho cuộc gặp với Tổng thống Trump vẫn mang ý nghĩa biểu tượng.

Tờ The Diplomat lưu ý, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình mới chỉ trực tiếp dự một kỳ Đại hội đồng LHQ vào năm 2015. Hãng tin Anh Reuters gọi sự trùng hợp giữa New York và Washington là một “bức tranh chia đôi” của ngoại giao thế giới, còn nhà phân tích chính trị Richard Gowan của tổ chức nghiên cứu quốc tế độc lập International Crisis Group (ICG) đặt câu hỏi về nơi thực sự tập trung quyền lực quyết định.

Nghịch lý ấy xuất hiện đúng lúc LHQ đứng trước những câu hỏi căn bản về hiệu lực của chủ nghĩa đa phương: phát biểu tại Đại hội đồng ngày 22/9, Tổng thư ký Guterres cảnh báo các “đường đứt gãy” của thế giới đang mở rộng, đồng thời kêu gọi xây dựng một thế giới đa cực nhưng được kết nối bằng luật pháp quốc tế và hợp tác. Nghịch lý của LHQ nằm ở chỗ nhu cầu hợp tác quốc tế tăng lên, trong khi khả năng đạt đồng thuận giữa các cường quốc lại gặp nhiều trở ngại.

Tuy nhiên, việc vội vàng kết luận LHQ đã trở nên vô nghĩa từ những hạn chế trên là nhận định quá cực đoan: các nước nhỏ và trung vẫn cần diễn đàn này để bảo vệ lợi ích và đưa các vấn đề của mình lên nghị trình quốc tế. Vấn đề cốt lõi là khoảng cách giữa tính chính danh của chủ nghĩa đa phương và khả năng thực thi của nó đang ngày càng lớn.

Đối thoại trong cạnh tranh

Cuộc gặp giữa Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình vì thế cần được đặt trong một khung cảnh rộng hơn: một thỏa thuận giữa Mỹ và Trung Quốc về thuế quan, khoáng sản quan trọng, chip hoặc trí tuệ nhân tạo (AI) có sức nặng mà một diễn đàn phổ quát với 193 thành viên khó có được.

Tổng thống Mỹ Donald Trump và Đệ nhất phu nhân Melania Trump đón tiếp Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình cùng Đệ nhất phu nhân Bành Lệ Viên tại Nhà Trắng ngày 24/9. (Nguồn: Tân Hoa xã)

Nhà nghiên cứu Scott Kennedy của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế Mỹ (CSIS) cảnh báo về một “khoảng trống lãnh đạo toàn cầu” khi những tham vọng thực tế của Hội nghị vẫn nhỏ hơn nhiều so với quy mô các thách thức quốc tế. Theo ông, đây không phải một “G2” cùng quản trị thế giới mà là hai nước chủ yếu đang quản lý quan hệ song phương trong điều kiện vừa cạnh tranh gay gắt vừa phụ thuộc lẫn nhau.

Nghi thức đón tiếp trọng thể không đồng nghĩa với một cuộc hòa giải. Sau cuộc gặp ngày 24/9, hãng tin Anh Reuters nhận định Hội nghị thượng đỉnh Mỹ-Trung lần này nặng về biểu tượng và chưa cho thấy đột phá rõ rệt đối với những hồ sơ gai góc như AI, thương mại, Đài Loan (Trung Quốc) và Iran. Hãng tin Mỹ AP cũng cho rằng cả hai bên tìm kiếm sự ổn định hơn là đạt một “đại thỏa thuận” có thể giải quyết toàn bộ bất đồng.

Nhà phân tích chính trị Edgard D. Kagan của CSIS đánh giá, chuyến thăm có thể “nặng về hình ảnh và biểu tượng, nhẹ về tiến triển thực chất”, trong khi nhà phân tích Mary E. Lovely của Viện Kinh tế Quốc tế Peterson cho rằng, mục tiêu quan trọng nhất của cuộc gặp là tạo điều kiện tiếp tục đình chiến thương mại. Những đánh giá này cho thấy kỳ vọng quốc tế đối với chuyến thăm được đặt chủ yếu vào khả năng kiểm soát cạnh tranh, chứ không phải xóa bỏ cạnh tranh.

Khác với giới học giả Mỹ nhấn mạnh quản lý rủi ro cạnh tranh, giới học giả Trung Quốc lại có góc nhìn về ổn định chiến lược. Hãng thông tấn Tân Hoa Xã dẫn lời ông Da Wei, học giả Đại học Thanh Hoa, cho rằng, quan hệ Mỹ-Trung đang hình thành một “trạng thái bình thường mới” với đặc điểm ổn định tổng thể trong khi cạnh tranh vẫn tiếp diễn. Chuyên gia nghiên cứu về Trung Quốc Robert Lawrence Kuhn cũng nhấn mạnh lợi ích của hai nước trong việc duy trì ổn định chiến lược và ngăn tranh chấp thương mại, khoáng sản hay công nghệ leo thang.

Thương mại là vấn đề dễ nhìn thấy nhất. Việc hai nước kéo dài đình chiến thương mại tới ngày 10/1/2027 tạo thêm thời gian cho thương lượng, nhưng không xóa bỏ những khác biệt về mô hình phát triển, công nghệ và an ninh kinh tế. Reuters cho rằng mục tiêu thực tế trước mắt là giữ cho quan hệ ổn định, AP lưu ý các cam kết trước đây vẫn được thực hiện không đồng đều.

Khoáng sản quan trọng và đất hiếm cho thấy mức độ phụ thuộc lẫn nhau. Trung Quốc giữ vị trí nổi bật trong nhiều khâu của chuỗi cung ứng đất hiếm, trong khi Mỹ có lợi thế về công nghệ cao, vốn và mạng lưới doanh nghiệp.

AI còn nhạy cảm hơn bởi đã trở thành vấn đề kinh tế lẫn an ninh quốc gia: Washington muốn kiểm soát khả năng tiếp cận công nghệ tiên tiến của Trung Quốc, còn Bắc Kinh phản đối điều mà họ coi là nỗ lực hạn chế sự phát triển công nghệ. Việc hai bên vẫn phải tính đến cơ chế trao đổi về những sự cố AI cho thấy một nghịch lý: càng cạnh tranh về công nghệ, nhu cầu duy trì kênh liên lạc để ngăn khủng hoảng càng lớn.

Điều đó lý giải vì sao một chuyến thăm có nghi thức đặc biệt trọng thị vẫn không làm biến mất các bất đồng căn bản. Quan hệ có thể ấm lên về ngoại giao nhưng tiếp tục cạnh tranh về công nghệ; có thể giảm thuế quan nhưng vẫn kiểm soát xuất khẩu; có thể duy trì đối thoại nhưng vẫn bất đồng về Đài Loan (Trung Quốc). Đó là đặc trưng của một quan hệ mà hợp tác và cạnh tranh cùng tồn tại.

Giới hạn của quyền lực song phương

Tại New York, 193 quốc gia, nhiều tiếng nói và nhiều lợi ích cùng xuất hiện trong một tuần lễ. Sự phức tạp ấy không chỉ khiến việc đạt đồng thuận trở nên khó khăn, mà còn phản ánh một thực tế: thế giới không còn dễ dàng quy tụ quanh một trung tâm quyền lực duy nhất. (Nguồn: The New York TImes)

Bà Jennifer Lind của Viện Hoàng gia Anh về Các vấn đề Quốc tế (Chatham House) cho rằng, Washington và Bắc Kinh đều không nên đánh giá thấp sức mạnh của đối phương, lưu ý khó khăn kinh tế của Trung Quốc không đồng nghĩa với suy giảm sức mạnh chiến lược, cũng như các vấn đề nội bộ của Mỹ không đồng nghĩa với việc mất đi lợi thế về kinh tế, công nghệ, quân sự và mạng lưới đồng minh. Vấn đề Đài Loan (Trung Quốc) vì vậy vẫn là một trong những vấn đề khó nhất của quan hệ Mỹ-Trung.

Việc Washington mong muốn Bắc Kinh có vai trò lớn hơn trong các hồ sơ nóng như Ukraine hay Iran cho thấy sức nặng ngày càng lớn của Trung Quốc, nhưng không có nghĩa Bắc Kinh sẽ hành động theo yêu cầu của Washington: Trung Quốc có lợi ích riêng với Nga, Iran và các thị trường năng lượng, đồng thời theo đuổi một môi trường quốc tế ít phụ thuộc hơn vào sức mạnh của Mỹ.

Các phân tích quốc tế vì vậy vẫn thận trọng trước khả năng hình thành một “G2” như ông Kennedy đã cảnh báo ở trên: Washington và Bắc Kinh có thể phối hợp trong một số vấn đề, nhưng khác biệt về lợi ích khiến hai nước khó trở thành những “đồng quản trị” của thế giới. AP cho rằng, ngay cả khi hai bên duy trì ổn định song phương, các điểm nóng như Iran và Đài Loan (Trung Quốc) vẫn là những phép thử lớn.

Chính những giới hạn đó cho thấy vì sao ngoại giao cường quốc, dù ngày càng nổi bật, vẫn không thể thay thế chủ nghĩa đa phương. Việc ông Tập Cận Bình không trực tiếp dự Tuần lễ cấp cao Đại hội đồng LHQ trước hết là một quyết định về ưu tiên ngoại giao, chứ chưa có cơ sở để nói Trung Quốc từ bỏ chủ nghĩa đa phương. Bắc Kinh vẫn đồng thời hoạt động trong hệ thống LHQ và thúc đẩy các sáng kiến qua những cơ chế như BRICS, Tổ chức Hợp tác Thượng Hải. Điều đó cho thấy Trung Quốc không nhất thiết lựa chọn giữa LHQ và các cơ chế mới, mà đang vận hành đồng thời trên nhiều kênh ngoại giao.

Tại New York, nhiều quốc gia, nhiều tiếng nói và nhiều lợi ích cùng xuất hiện trong một tuần lễ. Sự phức tạp ấy không chỉ khiến việc đạt đồng thuận trở nên khó khăn, mà còn phản ánh một thực tế: thế giới không còn dễ dàng quy tụ quanh một trung tâm quyền lực duy nhất. Ở Washington, một cuộc gặp giữa hai nhà lãnh đạo Mỹ và Trung Quốc diễn ra trong không gian hẹp hơn, tập trung vào những vấn đề mà hai nước có khả năng tác động đặc biệt lớn.

Nhưng một thỏa thuận Mỹ-Trung không thể tự động trở thành luật quốc tế; một cam kết về AI không thể thay thế cơ chế toàn cầu; một thỏa thuận thương mại không thể giải quyết tranh chấp chủ quyền; và một cuộc thương lượng về Iran hay Ukraine không thể thay thế tiếng nói của những quốc gia trực tiếp chịu tác động.

Bởi vậy, thế giới không đứng trước sự lựa chọn giữa LHQ và ngoại giao cường quốc. Thách thức là làm thế nào để hai cấp độ này bổ sung cho nhau: các cường quốc cần những cuộc gặp song phương để xử lý những vấn đề mà chỉ họ có khả năng giải quyết, nhưng kết quả cuối cùng vẫn cần được đặt trong một khuôn khổ luật lệ rộng hơn để có tính chính danh, khả năng dự đoán và độ bền.

Vì thế, hình ảnh đáng suy ngẫm nhất của ngoại giao quốc tế tháng 9/2026 không nằm riêng ở Washington hay New York, mà ở sự tồn tại đồng thời của cả hai. Ở New York, 193 quốc gia cùng nói về một thế giới chung, trong khi ở Washington, hai cường quốc có sức ảnh hưởng đặc biệt lớn đang tìm cách xác định họ sẽ cạnh tranh và cùng tồn tại như thế nào trong thế giới ấy. Đó chính là khoảng cách mà trật tự quốc tế phải tìm cách thu hẹp.

Câu hỏi lớn nhất của thời đại vì vậy không chỉ là ai mạnh hơn ai, mà là liệu những quốc gia mạnh nhất có chấp nhận rằng sức mạnh của họ cũng phải được đặt trong một khuôn khổ luật lệ chung hay không. Nếu câu trả lời là có, LHQ có thể được cải tổ để thích ứng với thế giới đa cực, còn ngoại giao cường quốc có thể trở thành công cụ bổ trợ cho chủ nghĩa đa phương. Nếu câu trả lời là không, thế giới có nguy cơ ngày càng được điều hành bởi những cuộc mặc cả giữa các trung tâm quyền lực, trong đó luật pháp quốc tế vẫn tồn tại nhưng khả năng ràng buộc các cường quốc phụ thuộc ngày càng nhiều vào tương quan sức mạnh.