Từ tinh gọn đầu mối đến tái cấu trúc giáo dục

Sau sắp xếp, toàn tỉnh Nghệ An còn 295 trường tiểu học. (Ảnh:Bích Huệ/TTXVN)

Nghệ An đang tổ chức lại mạng lưới trường lớp theo hướng tinh gọn đầu mối, tập trung nguồn lực và nâng cao hiệu quả quản trị. Việc sắp xếp không chỉ căn cứ số lượng trường mà được tính toán theo quy mô học sinh, điều kiện cơ sở vật chất, địa hình, giao thông và đặc điểm dân cư từng địa bàn.

Mục tiêu là hình thành mạng lưới trường học phù hợp, sử dụng hiệu quả đội ngũ và cơ sở vật chất, đồng thời bảo đảm học sinh, nhất là ở miền núi, biên giới vẫn được học tập thuận lợi, không để việc sáp nhập tạo thêm khó khăn đối với quyền được học của học sinh.

Tái cấu trúc mạng lưới, tập trung nguồn lực

Theo phương án của tỉnh, Nghệ An sẽ sắp xếp, sáp nhập 647 trường mầm non, tiểu học và trung học cơ sở, giảm 48% số đầu mối so với tháng 7/2025. Tỉnh đặt mục tiêu giảm tối thiểu 30% so với thời điểm 1/7/2025; những địa bàn thuận lợi có thể giảm khoảng 50%.

Các điểm trường lẻ không đáp ứng yêu cầu cơ sở vật chất tối thiểu sẽ được xem xét giải thể, sáp nhập hoặc xây dựng điểm trường mới ở vị trí phù hợp để tập trung học sinh.

Tại 21 xã biên giới đất liền, tỉnh thành lập 21 trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học và trung học cơ sở trên cơ sở sắp xếp các trường hiện có. Giai đoạn 2027-2030, Nghệ An dự kiến tiếp tục giảm 184 điểm trường lẻ mầm non, 118 điểm trường lẻ tiểu học và 4 điểm trường lẻ trung học cơ sở.

Cùng với giảm đầu mối, Nghệ An phải giải quyết đồng thời ba bài toán: cơ sở vật chất, đội ngũ và quản trị. (Ảnh: Bích Huệ/TTXVN)

Sau sắp xếp, toàn tỉnh dự kiến còn 244 trường mầm non, 295 trường tiểu học, 171 trường trung học cơ sở, 36 trường tiểu học và trung học cơ sở, cùng hệ thống trung học phổ thông, trung cấp, cao đẳng và giáo dục nghề nghiệp.

Theo Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Nghệ An Nguyễn Văn Khoa, việc tổ chức lại mạng lưới trường lớp không chỉ nhằm giảm số cơ sở giáo dục hay đầu mối quản lý mà hướng tới tái cấu trúc hệ thống phù hợp mô hình chính quyền địa phương hai cấp, nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng nguồn lực và chất lượng giáo dục.

Chủ trương được triển khai theo các định hướng của Trung ương, trong đó, có Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị, Nghị quyết 105/NQ-CP của Chính phủ và hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Việc sắp xếp không thực hiện máy móc mà căn cứ đặc điểm từng địa bàn. Khu vực dân cư tập trung, giao thông thuận lợi, các trường cùng cấp gần nhau, quy mô nhỏ có thể giảm mạnh đầu mối. Ngược lại, miền núi, vùng sâu, vùng xa, địa hình chia cắt cần phương án linh hoạt để bảo đảm học sinh tiếp cận trường học thuận lợi.

Các tiêu chí được xem xét đồng thời gồm quy mô học sinh, số lớp, cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên, khoảng cách, giao thông, địa hình, quy hoạch và đặc điểm dân cư. Sáp nhập đồng cấp được ưu tiên ở nơi đủ điều kiện; trường liên cấp có thể được lựa chọn tại địa bàn đặc thù.

Ông Khoa cũng cho biết giảm đầu mối quản lý không đồng nghĩa xóa bỏ toàn bộ điểm trường. Những điểm trường cần thiết, nhất là ở vùng khó khăn vẫn được duy trì nhằm tránh làm tăng khoảng cách đi học.

Việc tổ chức lại các trường quy mô nhỏ cũng giúp tập trung, điều hòa giáo viên, cơ sở vật chất, thiết bị và nguồn lực chuyên môn, đáp ứng yêu cầu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Ngược lại, quá nhiều đầu mối nhỏ dễ khiến nguồn lực phân tán, khó bảo đảm cơ cấu giáo viên, phòng chức năng và thiết bị dạy học, hạn chế hiệu quả hoạt động giáo dục.

Theo ông Trần Văn Sơn, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Đô Lương, việc giảm đầu mối trường học giúp ngành Giáo dục và chính quyền địa phương quản lý hiệu quả hơn. Trường có quy mô phù hợp sẽ thuận lợi bố trí giáo viên đúng cơ cấu môn học, điều hòa đội ngũ giữa các khối lớp, đầu tư cơ sở vật chất đồng bộ và tổ chức hoạt động chuyên môn.

Qua đó, nguồn lực được tập trung, tránh phân tán, tạo điều kiện nâng cao chất lượng giáo dục bền vững.Cùng với tổ chức lại mạng lưới, yêu cầu đặt ra là đổi mới phương thức quản trị.

Người đứng đầu cần có tầm nhìn tổng thể, phân công, phân quyền phù hợp cho các phó hiệu trưởng theo từng nhiệm vụ, bảo đảm bộ máy vận hành hiệu quả. Như vậy, giảm đầu mối không chỉ là thay đổi số lượng hay tên gọi các trường mà phải gắn với tái cấu trúc, nâng cao năng lực quản trị và sử dụng hiệu quả nguồn lực.

Tinh gọn đầu mối, giữ thuận lợi cho học sinh

Trường Trung học Cơ sở Hà Huy Tập, phường Vinh Phú sau sáp nhập với Trường trung học Cơ sở Nghi Đức có 72 lớp với hơn 4.000 học sinh, là một trong những trường đông nhất tỉnh Nghệ An. (Ảnh: Bích Huệ/TTXVN)

Sau khi có hướng dẫn của Trung ương, các xã, phường trên địa bàn Nghệ An khẩn trương rà soát hiện trạng trường học để xây dựng phương án. Dữ liệu được xem xét từ số lượng học sinh, số lớp, cơ sở vật chất, đội ngũ đến khoảng cách giữa các cơ sở, điều kiện giao thông và phân bố dân cư.

Tại xã Đại Đồng, kế hoạch giảm từ 22 trường công lập xuống còn 10 trường, giảm 12 trường, tương đương 55%. Trong số đó, cấp mầm non giảm từ 7 xuống 3 trường; tiểu học từ 7 xuống 4 trường và trung học cơ sở từ 8 xuống 3 trường.

Theo Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Đại Đồng Trần Thanh Nga, kế hoạch được xây dựng trên cơ sở định hướng của ngành Giáo dục, đồng thời cân nhắc quy mô học sinh, cơ sở vật chất, khoảng cách đi lại và đặc điểm địa bàn sau sắp xếp đơn vị hành chính. Địa phương rà soát quy mô từng trường sau sáp nhập.

Tuy nhiên, một trường mầm non sau sáp nhập chỉ có 19 lớp, thấp hơn mức tối thiểu 25 lớp theo hướng dẫn của Sở Giáo dục và Đào tạo, đặt ra yêu cầu tiếp tục nghiên cứu, điều chỉnh phương án bảo đảm phù hợp thực tế.

Tại xã Hợp Minh, bài toán đặt ra là khoảng cách đi học. Theo Trưởng phòng Văn hóa-Xã hội xã Hợp Minh Nguyễn Hữu Sáu, địa phương đồng tình với chủ trương tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu quả hoạt động ngành Giáo dục song việc sắp xếp phải tránh phát sinh bất tiện cho người dân.

Hợp Minh hiện có 5 điểm trường mầm non. Khoảng cách giữa một số trường như Bảo Thành và Sơn Thành là 4km. Nếu tập trung toàn bộ học sinh về một điểm trung tâm, phụ huynh ở khu vực xa có thể phải đưa đón con với quãng đường gần 10 km mỗi ngày.

Đối với trẻ mầm non, khoảng cách, thời gian đi lại, phương tiện và điều kiện chăm sóc không thể chỉ được đánh giá bằng quy mô trường. Vì vậy, địa phương cho rằng nên ưu tiên tinh gọn bộ máy quản lý, lãnh đạo, còn việc giữ hay bỏ từng điểm trường phải căn cứ đặc điểm dân cư, địa bàn và điều kiện giao thông.

Thực tế này cho thấy, đầu mối quản lý và địa điểm học tập không nhất thiết phải hoàn toàn trùng nhau. Một trường sau sáp nhập có thể có nhiều điểm trường; đơn vị quản lý được tổ chức lại nhưng học sinh vẫn học tại điểm trường phù hợp với địa bàn.

Tại miền núi, yêu cầu này càng rõ nét. Hữu Khuông là xã đặc thù của Nghệ An, dân số chưa đến 3.000 người, gồm 7 bản, địa hình bị chia cắt bởi lòng hồ thủy điện Bản Vẽ. Từ trung tâm xã đến bản xa nhất như Huồi Pủng chỉ hơn 20km nhưng việc đi lại phải kết hợp thuyền và đường núi.

Toàn xã hiện có 3 trường theo ba cấp học. Khối mầm non có 158 trẻ, trong đó một số điểm lẻ có chưa đến 20 trẻ. Tuy nhiên, chính quyền địa phương cho rằng, các điểm trường này cần được duy trì bởi đây gần như là “cánh cửa” đầu tiên giúp trẻ em vùng khó tiếp cận giáo dục.

Nếu chỉ căn cứ số lượng học sinh để xóa điểm trường, mục tiêu tinh gọn có thể đạt được về mặt số liệu nhưng lại làm tăng khoảng cách tiếp cận giáo dục. Đây là ranh giới các địa phương phải cân nhắc trong từng phương án cụ thể.

Tại xã Mậu Thạch, phương án dự kiến tổ chức trường liên cấp tiểu học-trung học cơ sở nhưng vẫn giữ trường chính và các điểm lẻ tiểu học.

Theo Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Mậu Thạch Lương Thanh Hải, mô hình này giúp thống nhất đầu mối quản trị, chuyên môn, tài chính và tài sản nhưng không làm thay đổi đột ngột địa điểm học tập của học sinh khi chưa đủ điều kiện về phòng học, giao thông và an toàn.

Đối với miền núi, trường liên cấp còn có thể tạo điều kiện tổ chức quá trình giáo dục liên tục từ lớp 1 đến lớp 9; tăng cường phối hợp trong bàn giao chất lượng, giáo dục tiếng Việt, kỹ năng sống, phân luồng và hướng nghiệp.

Từ thực tế các địa phương cho thấy Nghệ An đang triển khai nhiều cách thức sắp xếp. Nơi thuận lợi có thể mạnh dạn sáp nhập; nơi dân cư phân tán có thể giảm đầu mối nhưng giữ điểm trường; nơi các cấp học có điều kiện tổ chức chung có thể hình thành trường liên cấp.

Như vậy, mục tiêu không phải tạo ra một mô hình giống nhau cho tất cả xã, phường mà là xây dựng mạng lưới trường học phù hợp điều kiện từng địa bàn. Sự thành công của cuộc sắp xếp không được đo bằng số trường giảm đơn thuần mà bằng hiệu quả quản trị, khả năng sử dụng nguồn lực, chất lượng giáo dục và mức độ thuận lợi của học sinh trong tiếp cận trường lớp.

Một cuộc sắp xếp trường lớp chỉ thực sự có ý nghĩa khi bộ máy tinh gọn hơn nhưng quản trị được nâng lên, giáo viên được sử dụng hiệu quả hơn, cơ sở vật chất được khai thác tốt hơn và học sinh vẫn được học tập trong điều kiện phù hợp.

Đó cũng là yêu cầu đặt ra với Nghệ An trong quá trình thực hiện cuộc “đại sắp xếp” mạng lưới trường học lần này: Tinh gọn đầu mối phải đi cùng tái cấu trúc, còn mọi thay đổi cuối cùng phải hướng tới chất lượng giáo dục và quyền lợi của học sinh./.