Từ văn hóa đọc đến khát vọng sáng tạo tri thức Việt

Xây dựng “ngôi nhà tri thức” của đất nước

Nhiều năm qua, câu chuyện phát triển văn hóa đọc luôn được nhắc đến như một nhiệm vụ quan trọng trong xây dựng xã hội học tập và phát triển con người. Những hội sách đông người tham dự, các thư viện cộng đồng, không gian đọc mở ra trong trường học, khu dân cư hay quán cà phê… cho thấy nhận thức xã hội về vai trò của sách và tri thức đang ngày càng rõ nét hơn.

Tuy nhiên, bên cạnh câu chuyện “khuyến đọc”, vấn đề “khuyến viết” đang được đặt ra. Bởi một nền văn hóa mạnh không chỉ được đo bằng số người đọc sách, mà còn ở khả năng sản sinh ra những cuốn sách có giá trị. Một quốc gia sở hữu nhiều tác phẩm đóng góp cho nền văn minh nhân loại, cũng đồng nghĩa với việc quốc gia ấy đang có một nền tảng vững chắc cho đổi mới và phát triển.

Mỗi cuốn sách như một “viên gạch” góp phần xây dựng “ngôi nhà tri thức” chung của đất nước

Trong bối cảnh kinh tế số, tài nguyên quan trọng nhất không chỉ là đất đai, khoáng sản hay vốn đầu tư, mà là chất xám và sức sáng tạo của con người. Theo GS. Phan Văn Trường - người sáng lập Hệ sinh thái Cấy nền, sách còn là nơi lưu giữ và phát huy bản sắc dân tộc. Theo ông, Việt Nam là quốc gia có chiều sâu văn hóa hàng nghìn năm lịch sử, đa dạng về vùng miền và dân tộc, với vô vàn lớp trầm tích lịch sử cần được kể lại, lý giải và tiếp nối. Mỗi cuốn sách được viết và đến với công chúng, ở một nghĩa nào đó, chính là một “viên gạch” góp phần xây dựng “ngôi nhà tri thức” chung của đất nước.

Một xã hội vừa có nhiều người đọc sách, vừa có đông đảo tác giả viết sách sẽ tạo nên dòng chảy liên tục của ý tưởng. Ở đó, mỗi cá nhân không chỉ là người tiếp nhận thông tin, mà còn có khả năng tham gia vào quá trình kiến tạo tri thức. Từ những trang sách nghiên cứu, công trình khoa học, cho tới tác phẩm văn học nghệ thuật... đều góp phần làm giàu đời sống tinh thần và năng lực tư duy của xã hội.

Bồi đắp nền tảng tri thức Việt

Câu chuyện phát triển đội ngũ người viết đang được quan tâm trong những hoạt động của ngành xuất bản. Tại Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ VIII, cơ cấu giải thưởng được chia thành hai mảng riêng biệt: sách dịch và sách do tác giả Việt Nam sáng tác.

Theo Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành Nguyễn Nguyên, việc điều chỉnh này xuất phát từ thực tế nhiều năm qua, sách dịch thường chiếm tỷ lệ khá cao trong cơ cấu giải thưởng, có năm lên tới hơn 50% số lượng tác phẩm được vinh danh. Điều đó đặt ra yêu cầu cần tạo không gian công bằng hơn cho tác giả trong nước.

Việc tách hai mảng không nhằm “ưu ái” một phía mà để bảo đảm sự ghi nhận tương xứng, đồng thời thúc đẩy sáng tạo nội sinh. Điều đáng chú ý là ngay trong năm đầu tiên áp dụng cơ chế mới, số lượng tác phẩm của tác giả Việt Nam tăng mạnh cả về số lượng lẫn chất lượng. Nhiều công trình được đầu tư công phu, có chiều sâu học thuật và giá trị thực tiễn cao.

Bên cạnh câu chuyện “khuyến đọc”, vấn đề “khuyến viết” đang được đặt ra

Nhìn tổng thể, sự điều chỉnh này góp phần tạo nên thế cân bằng hợp lý giữa sách dịch và sách tiếng Việt, đồng thời gửi đi thông điệp: phát triển xuất bản Việt Nam phải dựa trên hai trụ cột song song - tiếp nhận tinh hoa của thế giới một cách chọn lọc và nâng đỡ sáng tạo trong nước một cách bền vững.

Nhiều đơn vị xuất bản đang cho thấy nỗ lực đầu tư, khuyến khích đội ngũ sáng tác trong nước. NXB Kim Đồng mới đây đã ra mắt Tủ sách Giải thưởng Văn học Kim Đồng gồm 11 tác phẩm đoạt giải Cuộc vận động sáng tác lần thứ nhất giai đoạn 2023 - 2025. Ở mảng nghiên cứu học thuật, Omega Plus xây dựng Tủ sách Các nhà nghiên cứu Việt Nam đương đại thuộc nhánh Tủ sách Lịch sử Việt Nam nhằm giới thiệu các công trình khảo cứu chuyên sâu của những học giả uy tín trong nước...

Chỉ thị số 04-CT/TW ngày 17/3/2026 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới định hướng: “Tập trung đầu tư cho nội dung xuất bản, trở thành sản phẩm cốt lõi để phát triển công nghiệp văn hóa; mở rộng thể loại, đề tài mới có giá trị tư tưởng, khoa học, thẩm mỹ”. Bên cạnh đó, việc đặt hàng các công trình khoa học, tác phẩm văn học nghệ thuật có giá trị, xứng tầm được xem là nhiệm vụ quan trọng nhằm đáp ứng nhu cầu tri thức và giải trí lành mạnh của Nhân dân.

Khi Việt Nam đang đẩy mạnh phát triển công nghiệp văn hóa, nhiều ý kiến cho rằng, để phát triển đội ngũ tác giả trong nước một cách bền vững, cần xây dựng hệ sinh thái sáng tạo đủ mạnh để người viết có điều kiện sống, lao động và theo đuổi nghề nghiệp lâu dài. Sự hỗ trợ ấy không chỉ nằm ở yếu tố vật chất, mà còn ở việc tạo dựng môi trường thuận lợi cho sáng tạo thông qua các quỹ hỗ trợ tác giả trẻ, chương trình lưu trú sáng tác, cơ chế đặt hàng, các giải thưởng nghề nghiệp uy tín hay mạng lưới kết nối giữa tác giả với trường học, thư viện và cộng đồng độc giả.

Tại nhiều quốc gia, nghề viết được nâng đỡ bởi hệ thống hỗ trợ tương đối hoàn chỉnh như cơ chế bảo vệ tác quyền minh bạch, quỹ quốc gia tài trợ sáng tác và mạng lưới đại diện tác giả chuyên nghiệp. Đây cũng là những kinh nghiệm đáng tham khảo trong quá trình phát triển đời sống sáng tác và xây dựng nền xuất bản hiện đại ở Việt Nam.

Phát triển đội ngũ tác giả Việt Nam không thuần túy là câu chuyện tăng thêm đầu sách chất lượng hay tìm kiếm những tác phẩm được vinh danh. Xa hơn, đây chính là sự đầu tư cho năng lực sáng tạo quốc gia, bảo tồn, lan tỏa các giá trị văn hóa Việt Nam qua các thế hệ. Đó cũng là nền tảng để làm giàu nội lực văn hóa, định hình sức mạnh tư tưởng, từ đó khẳng định vị thế và tầm vóc Việt Nam trên hành trình hội nhập, bứt phá.