Tục thờ Thần Nông của người Sán Dìu
Đồng bào dân tộc Sán Dìu ở Bắc Ninh sinh sống nhiều tại các xã, phường: Lục Ngạn, Chũ, Nam Dương, Phượng Sơn, Lục Nam, Kép, Yên Thế… Từ xưa, người Sán Dìu canh tác nông nghiệp là chính, nhất là kinh tế vườn đồi, trồng cây ăn quả. Hoạt động sản xuất của đồng bào phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên nên trong đời sống tinh thần, họ luôn hướng đến thần linh, cầu mong cuộc sống yên ổn, mạnh khỏe, làm ăn thuận lợi, mùa màng tốt tươi.
Việc thờ cúng Thần Nông cùng các lễ hội gắn liền với thời vụ sản xuất như cầu mùa, cầu mưa, lễ hạ điền, thượng điền, cúng cơm mới... phản ánh rõ nét đời sống tín ngưỡng của cộng đồng người Sán Dìu ở Bắc Ninh. Tín ngưỡng nông nghiệp không chỉ có vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người Sán Dìu mà còn góp phần hình thành nên diện mạo văn hóa của tộc người vùng trung du miền núi tỉnh Bắc Ninh. Nơi thờ Thần Nông của người Sán Dìu có thể là ngôi miếu nhỏ, cũng có khi chỉ là bệ thờ bên một công trình tôn giáo, tín ngưỡng.
Đồng bào Sán Dìu làm lễ dâng hương cúng cơm mới tại đình Sậy To (phường Chũ).
Ban thờ Thần Nông của đồng bào Sán Dìu thôn Bến Huyện, xã Nam Dương được xây dựng ngay cổng đình bên cạnh gốc cây. Nơi đây có một bệ thờ, phía trên đặt một bát hương. Hay miếu thờ Thần Nông của đồng bào Sán Dìu tổ dân phố Hồ Sen, phường Chũ được xây dựng bên cạnh ngôi đình làng chỉ có một gian nhỏ, kiến trúc đơn giản, trong có một ban thờ Thần Nông. Cũng có nơi việc thờ Thần Nông được đồng bào phối thờ trong đình làng. Ngoài các miếu, ban thờ Thần Nông, biểu hiện tín ngưỡng nông nghiệp của người Sán Dìu còn ở các nghi lễ, tiết lệ sau:
Lễ ra đồng
Thường, lễ ra đồng của người Sán Dìu được tổ chức vào ngày mùng 4 tháng Giêng hằng năm, còn được gọi là lễ khai xuân.
Tín ngưỡng nông nghiệp không chỉ có vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người Sán Dìu mà còn góp phần hình thành nên diện mạo văn hóa của tộc người vùng trung du miền núi tỉnh Bắc Ninh. Nơi thờ Thần Nông của người Sán Dìu thường có thể là ngôi miếu nhỏ, cũng có khi chỉ là bệ thờ bên một công trình tôn giáo, tín ngưỡng.
Nghi lễ được chuẩn bị chu đáo với mong muốn sự khởi đầu suôn sẻ đối với vụ mùa sắp tới. Lễ vật gồm thủ lợn, xôi, thịt lợn luộc, gà luộc, đĩa muối, hoa quả, rượu, bánh chưng gù, bánh boong... Ông Mô (người trông coi đình) sẽ đại diện dân làng thắp hương, thỉnh Thành hoàng, Thần Nông cùng các sơn thần, thổ địa về dự bữa cơm và cầu mong phù hộ cho bà con ấm no, hạnh phúc, mưa thuận gió hòa.
Sau lễ cúng, các thành viên trong thôn, bản cùng thụ lộc, hòa mình trong những câu hát soọng cô. Mọi công việc đồng áng chỉ được thực hiện sau khi lễ cúng ra đồng kết thúc, dân làng xuống đồng thực hiện đường cày đầu tiên có sự chứng giám của các vị thần linh, mong ước mùa vụ mới thuận lợi.
Lễ hạ điền (xuống đồng)
Lễ hạ điền thường được tổ chức vào ngày 16 tháng Tư (Âm lịch) hằng năm, còn gọi là lễ xuống đồng. Đây cũng là nghi lễ quan trọng trong chu kỳ sản xuất, được thực hiện tại đình làng, hay miếu thờ Thần Nông để xin Thành hoàng làng và Thần Nông phù hộ cho bà con bước vào vụ mới mưa thuận gió hòa, cây cối tươi tốt và bội thu, vật nuôi nhanh lớn.
Lễ vật cúng, tế gồm xôi, thịt gà, thịt lợn, rượu, bánh chưng, hoa quả... đều là những sản vật của người Sán Dìu làm ra. Sau khi thầy cúng hoàn thành việc thỉnh thần và tấu khấn khát vọng của dân làng, người dân xuống đồng cày bừa chuẩn bị cho một mùa vụ mới.
Lễ thượng điền (lên đồng)
Người Sán Dìu còn gọi là lễ rửa cày bừa. Lễ thượng điền thường được tổ chức vào ngày 13 tháng Bảy (Âm lịch) hàng năm. Dân làng cùng góp thực phẩm và rượu để chuẩn bị lễ vật cho lễ cúng ở miếu thờ Thần Nông. Lễ cúng được thực hiện tại đình làng, miếu thờ Thần Nông trước, sau đó bà con mới trở về làm cơm cúng báo với gia tiên.
Sau vụ cày cấy, bà con làm lễ lên đồng để cảm tạ Thành hoàng, Thần Nông và gia tiên, đồng thời cũng là mốc đánh dấu sự kết thúc khoảng thời gian lao động vất vả. Lễ lên đồng với ý nghĩa cảm tạ các vị thần linh, Thần Nông, cầu cho vụ mùa năm sau mưa thuận gió hòa, thu hoạch cao hơn năm trước. Thầy cúng thực hành nghi lễ cúng Thần Nông xong thì đồng bào thụ lộc ngay tại đình làng.
Tết cơm mới
Tết cơm mới vào ngày 10 tháng Mười (Âm lịch). Đây là dịp để dân làng tạ ơn các vị thần linh, Thần Nông đã phù hộ cho một mùa vụ bội thu và che chở cho bà con được bình an, làm ăn thuận lợi quanh năm. Đây cũng là nghi lễ mời Thần Nông về trời, nghỉ ngơi sau một năm coi sóc việc đồng áng, trước khi bắt đầu vụ mùa mới.
Thực hành tín ngưỡng dân gian của người Sán Dìu ở xã Lục Ngạn trong lễ cúng cơm mới.
Lễ vật cúng ở đình, miếu Thần Nông nhất thiết phải có cơm gạo mới, xôi là gạo mới - sản phẩm có được nhờ các vị thần linh phù hộ, vừa thể hiện lòng tôn kính, vừa mong vụ mùa sắp tới bội thu. Mâm cúng Thần Nông được đặt ở trong đình, trong miếu. Sau lễ cúng, Thần Nông được tiễn về trời, kết thúc một chu kỳ mùa vụ trong năm.
Lễ đóng cửa đình
Lễ đóng cửa đình của người Sán Dìu thường diễn ra vào ngày 26 tháng Chạp. Nghi lễ này đánh dấu kết thúc chu kỳ cấy hái của một năm. Lễ cúng diễn ra với các nghi thức thông thường như lễ ra đồng, lễ hạ điền, nhưng bài khấn sẽ thay đổi theo nội dung đại thể: Thông báo kết thúc mùa vụ một năm, người dân được nghỉ ngơi, cầu mong năm mới gặp nhiều may mắn, mùa vụ tốt tươi.
Đặc biệt, trong ngày này, bà con sẽ dựng một cây nêu ở phía trước cửa đình với ý nghĩa báo hiệu một năm lao động vất vả đã kết thúc, cũng là lúc mọi người nghỉ ngơi để ăn tết Nguyên đán, đến mùng 4 tháng Giêng năm sau mới nhổ cây nêu và làm lễ ra đồng vụ mới.
Tục thờ Thần Nông là một trong nhiều hình thái tín ngưỡng của người Sán Dìu hiện nay còn duy trì trong đời sống. Đây là nét đẹp văn hóa mà đồng bào còn gìn giữ trong đời sống cần được bảo tồn, phát huy.
