Ưu đãi xe điện sao cho không tạo ra lệ thuộc?

Thuế xe điện đang đứng trước một ngã rẽ quan trọng với đề xuất gia hạn mức thuế suất thuế tiêu thụ đặc biệt (TTĐB) từ 1% đến 3% và đề xuất duy trì mức thu lệ phí trước bạ (LPTB) lần đầu là 0% cho xe chạy pin dưới 24 chỗ đến hết ngày 31.12.2030.

Chính sách ưu đãi thuế này không phải là một sự ban phát thiếu công bằng, mà là khoản đầu tư chiến lược của Nhà nước vào một tương lai xanh. Bên cạnh đó, còn một vấn đề cần giải quyết: Làm sao để ưu đãi không tạo ra sự lệ thuộc chính sách, làm sao để thị trường phát triển dựa trên năng lực cạnh tranh tự thân?

Lợi thế lớn từ ưu đãi thuế phí

Xe điện chạy pin (BEV) là một trong nhiều giải pháp của lộ trình giảm phát thải toàn cầu. Tại Việt Nam, chính sách ưu đãi cho BEV đang tạo ra những kết quả rõ rệt: Thống kê từ Cục Đăng kiểm Việt Nam và Bộ Tài chính cho thấy từ mức bình quân 404 xe đăng ký/tháng năm 2022, con số đã vọt lên 2.440 xe vào năm 2023 và đạt mốc kỷ lục hơn 79.000 xe vào năm 2024.

Như vậy, chính sách ưu đãi đã thành công, xét ở góc độ mục tiêu khuyến khích BEV.

Đồ họa - NP

Kết quả này có được, một phần không nhỏ nhờ vào sự chênh lệch rõ rệt về nghĩa vụ thuế phí giữa hai dòng công nghệ: Ô tô, xe chạy xăng đang phải gánh mức thuế TTĐB từ 10% đến 150% tùy theo dung tích xi lanh; mức lệ phí trước bạ từ 10% đến 12%. Xe điện đang hưởng mức thuế TTĐB 1-3% và được miễn lệ phí trước bạ trong giai đoạn đầu.

Nhờ ưu đãi, khoảng cách chi phí sở hữu xe xăng - xe điện có thể lên tới hàng trăm triệu đồng, kích thích mạnh thị trường xe điện. Doanh nghiệp xe điện, nhờ chính sách ưu đãi, có thêm nguồn lực đầu tư hạ tầng, trạm sạc. Kết quả là tích cực. Nhưng khi giai đoạn kích hoạt ban đầu qua đi, một câu hỏi xuất hiện: Ưu thế tạo ra bởi chính sách ưu đãi nên kéo dài đến đâu, để ngành công nghiệp xe điện phát triển lành mạnh dựa trên nhu cầu và hiệu quả thực?

Lộ trình quốc tế "cai sữa" xe điện

Nhìn ra thế giới, việc sử dụng công cụ ưu đãi thuế làm đòn bẩy cho xe xanh không mới. Các quốc gia đi đầu thường áp dụng lộ trình rút lui (exit strategy) khoa học để tránh tình trạng doanh nghiệp bị "nghiện" ưu đãi.

Trung Quốc - thị trường xe điện lớn nhất thế giới - từng là quốc gia hào phóng nhất với các khoản trợ cấp trực tiếp và ưu đãi thuế khổng lồ. Từ năm 2014, nước này miễn 100% thuế mua hàng với xe điện. Sau hơn một thập kỷ bùng nổ, khi ngành công nghiệp này đạt đến quy mô nhất định, chính phủ nước này bắt đầu quyết liệt cắt giảm trợ cấp và thắt chặt tiêu chuẩn kỹ thuật, với việc từ 1.1.2026, ưu đãi thuế giảm từ 100% xuống 50%. Xe hybrid phải đạt quãng đường chạy thuần điện tối thiểu 100km. Mục tiêu của họ rất rõ ràng: Không để doanh nghiệp sống bằng bầu sữa chính sách mãi mãi.

Xe gắn động cơ sử dụng pin điện đang được đề xuất với những ưu đãi đặc biệt đến hết năm 2030 - Ảnh minh họa

Điều này buộc các hãng xe phải tự cải tiến công nghệ, tối ưu hóa chuỗi cung ứng và giảm giá thành để sinh tồn. Kết quả là Trung Quốc hiện sở hữu những hãng xe điện có năng lực cạnh tranh toàn cầu mà không cần dựa dẫm quá nhiều vào sự bảo hộ.

Tại châu Âu, thước đo ưu đãi không chỉ dựa trên việc xe đó chạy bằng xăng hay điện, mà dựa trên việc xe đó phát thải bao nhiêu CO2/km. Một chiếc xe Hybrid nếu chứng minh được khả năng giảm phát thải tốt vẫn nhận được mức ưu đãi thuế tương xứng.

Cách tiếp cận này giúp thị trường đa dạng hóa giải pháp, tránh việc người dân bị ép vào một loại hình công nghệ duy nhất khi hạ tầng trạm sạc chưa phủ khắp.

Xây dựng nội lực từ đòn bẩy chính sách

Tại thị trường Việt Nam, ưu đãi thuế cho xe điện mới áp dụng từ năm 2022. Đến năm 2025, ô tô điện đã chiếm hơn 30% doanh số xe mới bán ra.

Lộ trình gia hạn mức ưu đãi thuế đến năm 2030 cần được xem là "khoảng thời gian vàng" để ngành công nghiệp xe điện Việt Nam xây dựng nội lực bền vững. Hiệu quả của một chính sách ưu đãi không nên chỉ đo bằng số lượng xe bán ra, mà cần xem xét các yếu tố khác như tỷ lệ nội địa hóa, sự phát triển của ngành công nghiệp phụ trợ đi kèm. Nếu ưu đãi thuế chỉ giúp các dòng xe nhập khẩu nguyên chiếc hoặc xe lắp ráp đơn giản chiếm lĩnh thị phần, thì giá trị gia tăng để lại cho nền kinh tế Việt Nam rất mỏng.

Chính sách thuế cần gắn liền với các điều kiện ràng buộc về phát triển hạ tầng. Khi hạ tầng đã hoàn thiện và người dân đã hình thành thói quen xanh, mức thuế xe điện cần được đưa về ngưỡng hợp lý. Lộ trình "rút lui" có kế hoạch sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong việc tự đứng vững trên đôi chân của mình, thay vì trông chờ vào những đợt gia hạn ưu đãi tiếp theo.

Thước đo hiệu quả kích thích cạnh tranh giữa các công nghệ

Bên cạnh xe chạy pin (BEV), thế giới có thể còn xuất hiện những loại xe sử dụng năng lượng mới như hydro, nhiên liệu sinh học, hay xe Hybrid được nâng cấp công nghệ.

Chính sách ưu đãi hợp lý nên dựa trên lượng phát thải. Bất kể xe dùng năng lượng gì, cứ sạch hơn là được hưởng thuế thấp hơn. Điều này mở ra cơ hội cho các loại công nghệ và kích thích cải tiến, nâng cấp công nghệ tốt hơn. Xe xăng càng giảm phát thải càng đỡ mất tiền, xe điện cũng phải nỗ lực để duy trì vị thế dẫn đầu.

Việc ưu đãi thuế xe sử dụng năng lượng sạch là một quyết sách táo bạo, thể hiện tầm nhìn dài hạn của Chính phủ trong việc hiện thực hóa cam kết Net Zero. Nếu mục tiêu tối thượng là xanh và sạch, thì hãy sử dụng chính điều đó làm thước đo.