Văn hóa mở đường cho tăng trưởng xanh(kỳ 2) : Khơi thông dòng chảy kinh tế văn hóa

ATK Định Hóa, địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng thu hút đông đảo cán bộ, nhân dân, học sinh, sinh viên… trong và ngoài tỉnh.

Chuyển hóa giá trị văn hóa thành chuỗi kinh tế

Trong nền kinh tế hiện đại, khả năng tạo ra sản phẩm có bản sắc và giá trị gia tăng ngày càng có ý nghĩa đối với sức cạnh tranh của địa phương. Với Thái Nguyên, nguồn lực văn hóa có thể được khai thác trong nhiều lĩnh vực, từ nông nghiệp, du lịch, thương mại đến dịch vụ và công nghiệp sáng tạo. Vấn đề đặt ra là phải tổ chức các hoạt động này thành chuỗi liên kết, để giá trị văn hóa được chuyển hóa thành sản phẩm cụ thể và tạo ra lợi ích kinh tế.

Văn hóa trà là một trong những lĩnh vực có khả năng hình thành chuỗi giá trị tương đối toàn diện. Nếu ở góc độ di sản, nghề chè lưu giữ tri thức canh tác, chế biến và văn hóa thưởng trà, thì ở góc độ kinh tế, những giá trị ấy có thể trở thành chất liệu để phát triển các loại hình dịch vụ mới. Hợp tác xã Trà và Du lịch cộng đồng Tiến Yên (xã Tân Cương) đã khai thác hướng đi này thông qua mô hình Farmstay. Mô hình mở rộng hoạt động kinh doanh trên cơ sở kết hợp sản xuất chè với dịch vụ trải nghiệm, lưu trú và giới thiệu sản phẩm.

Cách làm này mở ra hướng khai thác hiệu quả hơn các nguồn lực sẵn có. Người trồng chè có thể phát huy giá trị cảnh quan, tri thức nghề và văn hóa thưởng trà để cung cấp thêm dịch vụ. Du khách được trực tiếp tham gia các công đoạn chăm sóc, thu hái, chế biến và thưởng thức sản phẩm. Hợp tác xã có điều kiện giới thiệu quy trình sản xuất, xây dựng niềm tin với khách hàng và mở rộng thị trường tiêu thụ. Qua đó, hoạt động sản xuất nông nghiệp được kết nối với du lịch, dịch vụ, tạo thêm nguồn thu cho người dân và đơn vị kinh doanh.

Hát Soọng Cô, nét đẹp văn hóa của đồng bào dân tộc Sán Dìu.

Cùng với các sản phẩm gắn với nông nghiệp, di sản lịch sử cách mạng cũng có khả năng tham gia vào chuỗi kinh tế địa phương. Ông Nguyễn Mạnh Thường, Trưởng Ban Quản lý các Khu Di tích Quốc gia đặc biệt tỉnh Thái Nguyên, cho biết: ATK Định Hóa là địa chỉ đỏ có giá trị lớn về lịch sử, giáo dục truyền thống và nghiên cứu. Khi được kết nối với các điểm đến sinh thái, làng bản và không gian văn hóa dân tộc, di tích có thể hình thành những hành trình du lịch có chiều sâu, khuyến khích du khách lưu lại lâu hơn và sử dụng nhiều dịch vụ tại địa phương.

Tại Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam, hệ thống hiện vật trưng bày cũng chứa đựng nhiều câu chuyện có khả năng tiếp cận công chúng thông qua hoạt động giáo dục và du lịch. Bà Trịnh Minh Tú, hướng dẫn viên Phòng Trưng bày Tuyên truyền cho biết, từ trang phục, nhạc cụ, công cụ lao động đến đồ dùng sinh hoạt, mỗi hiện vật đều phản ánh đời sống, phong tục và tín ngưỡng của một cộng đồng. Thông qua hoạt động giới thiệu, trưng bày và trải nghiệm, các giá trị văn hóa được truyền tải tới công chúng, mở rộng khả năng khai thác di sản phục vụ phát triển.

Các mô hình và địa chỉ trên cho thấy, giá trị kinh tế của tài nguyên văn hóa có thể được gia tăng khi được kết nối với những ngành nghề và dịch vụ liên quan. Một điểm đến có thể liên kết với cơ sở lưu trú, dịch vụ ẩm thực, sản phẩm OCOP, làng nghề và các hoạt động trải nghiệm. Sự tham gia của doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ dân trong chuỗi liên kết sẽ mở rộng cơ hội kinh doanh, tạo thêm việc làm, đồng thời nâng cao hiệu quả khai thác các nguồn lực tại địa phương.

Công nghệ mở rộng không gian sáng tạo

Chuyển đổi số đang tạo thêm phương thức đưa các giá trị văn hóa địa phương tiếp cận thị trường. Video ngắn, livestream, thương mại điện tử, bản đồ số và các nền tảng truyền thông giúp hình ảnh vùng chè, làng nghề, nghệ nhân và bản sắc các dân tộc vượt qua giới hạn địa lý. Quảng bá văn hóa có thể gắn trực tiếp với hoạt động kinh doanh, từ giới thiệu quy trình sản xuất, câu chuyện người làm nghề đến cung cấp thông tin điểm đến và đặt dịch vụ.

Một video về quy trình sao chè có thể khơi gợi nhu cầu tìm hiểu và mua sản phẩm. Câu chuyện về người trồng chè, nghệ nhân hay lịch sử một làng nghề có thể tạo dựng niềm tin đối với khách hàng. Bản đồ số và thông tin điểm đến giúp du khách chủ động lựa chọn hành trình, đặt dịch vụ và tổ chức chuyến đi.

Khi được sử dụng phù hợp, công nghệ giúp giảm chi phí tiếp thị, mở rộng thị trường và nâng cao khả năng kết nối giữa người sản xuất với người tiêu dùng. Công nghệ cũng tạo cơ hội để lực lượng lao động trẻ tham gia sâu hơn vào kinh tế văn hóa thông qua thiết kế, chụp ảnh, sản xuất nội dung, xây dựng thương hiệu và quản trị bán hàng trực tuyến. 

Xôi ngũ sắc, ẩm thực độc đáo của đồng bào các dân tộc tỉnh Thái Nguyên.

Tại các vùng chè, việc kết hợp sản xuất với truyền thông số và thương mại điện tử có thể giúp sản phẩm tiếp cận những nhóm khách hàng mới. Các cơ sở sản xuất có điều kiện giới thiệu rõ hơn về vùng nguyên liệu, quy trình chế biến, tiêu chuẩn chất lượng và nguồn gốc sản phẩm. Đây cũng là phương thức nâng cao tính minh bạch, xây dựng thương hiệu dựa trên giá trị thực và hạn chế tình trạng hàng hóa thiếu thông tin.

Không gian phát triển kinh tế văn hóa còn được mở rộng thông qua sáng tạo sản phẩm mới. Quà tặng văn hóa được thiết kế hiện đại, sản phẩm thủ công có truy xuất nguồn gốc, chương trình trải nghiệm dành cho học sinh và tour tìm hiểu nghề truyền thống đều có thể trở thành những sản phẩm có thị trường. Khi kết hợp với thương mại điện tử và hệ thống phân phối chuyên nghiệp, các sản phẩm này có cơ hội tiếp cận khách hàng ngoài địa bàn, giảm phụ thuộc vào lượng khách đến trực tiếp.

Đối với Thái Nguyên, tiềm năng phát triển nằm ở khả năng kết nối các giá trị đặc trưng trong cùng một hệ sinh thái sản phẩm. Những hành trình liên kết vùng chè, không gian văn hóa cộng đồng, di tích lịch sử và sản phẩm OCOP có thể tạo thêm lựa chọn cho du khách, kéo dài thời gian lưu trú và tăng mức chi tiêu. Thay vì để từng điểm đến, hợp tác xã hay sản phẩm hoạt động riêng lẻ, việc xây dựng chuỗi dịch vụ có sự phối hợp giữa các chủ thể sẽ nâng cao hiệu quả khai thác và khả năng cạnh tranh.

Tuy vậy, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt trong một quy trình quản lý và tổ chức sản phẩm phù hợp. Dữ liệu về di sản, bản đồ điểm đến, thuyết minh điện tử, quảng bá trực tuyến và hệ thống đặt dịch vụ cần bảo đảm tính chính xác, thuận tiện và thống nhất. Công nghệ phục vụ bảo tồn, giới thiệu và nâng cao trải nghiệm, không thay thế giá trị nguyên bản của di sản hay biến văn hóa thành nội dung trình diễn thiếu chiều sâu.

Phát huy sức mạnh nội sinh, hướng tới tăng trưởng bền vững

Giá trị của kinh tế văn hóa không chỉ nằm ở doanh thu mà còn ở khả năng thúc đẩy phương thức phát triển sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn. Nếu được tổ chức hợp lý, du lịch văn hóa và du lịch cộng đồng có thể tạo thêm sinh kế mà không đòi hỏi khai thác quá mức tài nguyên thiên nhiên. Những cảnh quan, di tích và tri thức truyền thống được gìn giữ tốt sẽ tiếp tục tạo ra giá trị cho nhiều thế hệ.

Theo Tiến sĩ Trần Ngân Giang, Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Đại Việt, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP chuyển giao ứng dụng công nghệ và phát triển du lịch cộng đồng bền vững - TTSC (Hà Nội), Thái Nguyên có nhiều tiềm năng phát triển kinh tế văn hóa theo hướng bền vững. Việc khai thác giá trị di sản, văn hóa trà, di tích lịch sử và bản sắc các dân tộc mở ra hướng phát triển sản phẩm du lịch đặc trưng, gia tăng sinh kế cho cộng đồng. Kết hợp bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch sẽ nâng cao sức cạnh tranh và quảng bá hình ảnh địa phương.

Trang phục truyền thống, cảnh quan bản làng các dân tộc thiểu số luôn tạo sự hấp dẫn với du khách. (Ảnh chụp tại xóm người Dao Khuôn Tát, xã Phú Đình).

Từ góc độ tăng trưởng xanh, yêu cầu đặt ra là nâng cao giá trị kinh tế trên cơ sở khai thác hiệu quả nguồn lực sẵn có. Vùng chè có thể phát triển dịch vụ trải nghiệm, làng nghề tạo thêm sản phẩm thủ công đặc trưng, di tích kết nối hoạt động giáo dục với du lịch và dịch vụ cộng đồng. Những hướng đi này mở rộng cơ hội kinh doanh, giảm áp lực khai thác thêm tài nguyên.

Để hiện thực hóa tiềm năng, việc lựa chọn sản phẩm phải phù hợp với giá trị đặc trưng, điều kiện địa phương và nhu cầu thị trường. Các loại hình du lịch văn hóa trà, về nguồn, cộng đồng và sản phẩm sáng tạo từ di sản cần được kết nối thành chuỗi dịch vụ đồng bộ, có chất lượng, xây dựng thương hiệu trên cơ sở trải nghiệm thực tế và uy tín của điểm đến.

Bảo tồn và phát triển cũng phải được đặt trong mối quan hệ hài hòa. Những phong tục, nghi lễ, nghệ thuật dân gian và tri thức bản địa cần được tôn trọng về giá trị nguyên gốc. Hoạt động khai thác phải có sự tham gia chủ động của cộng đồng, tránh tình trạng thương mại hóa thiếu kiểm soát hoặc biến người dân thành chủ thể trình diễn đơn thuần. Khi người dân được hưởng lợi, họ sẽ có thêm điều kiện duy trì nghề truyền thống, trao truyền tri thức và bảo vệ không gian văn hóa.

Bà Vũ Thị Thanh Hảo, Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã chè Thịnh An, xã Đồng Hỷ chia sẻ, đánh thức kinh tế văn hóa là cách giúp người dân phát huy giá trị truyền thống, phát triển sản xuất và nâng cao đời sống. Sức mạnh nội sinh nằm ở tinh thần đoàn kết, sự cần cù, sáng tạo và ý chí vươn lên của mỗi người dân. Khi văn hóa gắn với kinh tế, quê hương có thêm điều kiện phát triển bền vững, giàu bản sắc.

Thái Nguyên có nhiều lợi thế để phát triển kinh tế dựa trên sự kết hợp giữa văn hóa trà, lịch sử cách mạng, bản sắc các dân tộc và cảnh quan sinh thái. Để chuyển hóa tiềm năng thành giá trị thực chất, địa phương cần có định hướng phát triển rõ ràng, hình thành sản phẩm đặc trưng, mở rộng thị trường và tăng cường liên kết giữa các ngành, các chủ thể kinh tế. Quá trình khai thác phải hài hòa giữa bảo tồn di sản, phát huy giá trị văn hóa và bảo đảm lợi ích của cộng đồng.

Phát huy nguồn lực văn hóa là mở rộng động lực và không gian tăng trưởng, đưa bản sắc địa phương trở thành lợi thế trong phát triển kinh tế. Khi di sản được gìn giữ, các giá trị truyền thống được tiếp nối bằng sáng tạo và gắn kết với nhu cầu thị trường, văn hóa sẽ tạo thêm sinh kế, nâng cao sức cạnh tranh và thúc đẩy chuyển dịch theo hướng xanh, bền vững. Đó cũng là con đường để Thái Nguyên kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế, nâng cao đời sống nhân dân, gìn giữ bản sắc và bảo vệ môi trường.

(Hết)