Văn hóa Tây Nguyên trong bữa cơm gia đình truyền thống

Tại các lễ hội, những món ăn Tây Nguyên còn là sợi dây kết nối tinh thần đoàn kết cộng đồng. Ảnh: Ngô Minh Phương

Ngọn lửa truyền thống thắp lên từ gian bếp

Ché rượu cần cùng mẹt cơm giản dị: cơm lam, lá bép, măng xào, rau rừng luộc… là những món ăn không thể thiếu trong bữa cơm gia đình của con người Tây Nguyên. Nếu mâm cơm Bắc Bộ gợi nhớ bởi bát canh rau tập tàng, đĩa dưa cà muối, nồi cá kho đậm vị; bữa cơm Nam Bộ mang dấu ấn của nồi cá kho tộ, canh chua, rau đồng miền sông nước thì bữa cơm truyền thống của con người Tây Nguyên lại mang hơi thở đại ngàn - giản dị mà quá đỗi thiêng liêng!

Với con người Tây Nguyên, căn nhà có bếp đỏ lửa và tiếng cười quanh mâm cơm chính là dấu hiệu của sự đủ đầy, yên ấm. Ngọn lửa cháy không chỉ để nấu ăn mà còn giữ ấm, xua tan bóng tối và gắn kết các thế hệ. Họ quan niệm rằng, bữa cơm ngon nhất không phải là bữa cơm có nhiều món, mà là sự góp mặt đông đủ các thành viên. Tiếng nói cười yêu thương, những câu chuyện sử thi bên bếp lửa… chính là “gia vị” làm nên bữa cơm trọn vị.

Quây quần bên mâm cơm, người già giáo dục con cháu cách ăn uống, cách sống và cách làm người. Đó là bài học biết kính trên nhường dưới, yêu thương và chia sẻ, biết quý trọng hạt gạo và sức lao động. Đó còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm gìn giữ phong tục, tập quán, bản sắc văn hóa dân tộc mình. Bên gian bếp, thế hệ đi trước truyền dạy cho thế hệ sau cách chọn ống tre nấu cơm lam, cách ướp gia vị cho món gà nướng, cách nhận biết từng loại lá rừng để nấu canh. Biết bao thế hệ người con Tây Nguyên đã truyền trao những giá trị truyền thống đó trong bữa cơm gia đình nhỏ bé. Những bài học ấy không được ghi chép thành sách, mà được trao truyền qua ký ức và tình yêu.

Cứ như thế, có một ngọn lửa truyền thống được thắp lên từ gian bếp của con người Tây Nguyên - âm thầm nhưng mãnh liệt.

Mỗi bữa cơm gia đình tiếp tục kể câu chuyện về bản sắc văn hóa của đại ngàn. Ảnh: Ngô Minh Phương

Nơi hòa quyện hương vị của núi rừng

Con người Tây Nguyên đã nâng niu bữa cơm gia đình như giữ gìn ngọn lửa tình yêu thiên nhiên. Hương vị của núi rừng hòa quyện trong từng món ăn. Đó là ống cơm lam thơm mùi tre nứa non, quyện cùng hương khói bếp và vị ngọt của nếp rẫy; là canh lá bép thơm mùi lá rừng thanh mát, quyện vị ngọt đắng đậm đà của đọt mây; là thịt hun khói thơm nồng mùi than củi và gia vị núi rừng, đậm đà như hơi thở của đại ngàn; là ché rượu cần mang vị ngọt của lúa rẫy, hương thơm của men lá và chút nồng ấm cây cỏ.

Con người nơi đây sinh ra, lớn lên giữa cái nắng, cái gió và những con đường đất đỏ. Mái tóc họ thơm mùi hoa cà phê. Làn da họ đỏ nồng, săn chắc như màu đất. Tiếng nói họ hào sảng như núi rừng sừng sững. Những bữa cơm gia đình của họ không có cao lương mĩ vị. Ra suối là có cá. Lên rẫy là có rau. Dù dòng chảy hội nhập, toàn cầu hóa có mạnh mẽ tới đâu, thì giữa núi rừng thinh không, giữa muôn ngàn thác đổ, con người Tây Nguyên vẫn chung thủy với những “bữa tiệc” mà thiên nhiên chiêu đãi họ bao đời nay như một cách để bày tỏ lòng biết ơn, trân quý đại ngàn. Có lẽ vì thế, với họ, thiên nhiên chẳng bao giờ nổi giận.

Trong các lễ hội luôn có sự hiện hiện của những món ăn truyền thống. Ảnh: Ngô Minh Phương

Bữa cơm gia đình hòa nhịp âm vang lễ hội

Từ gian bếp mỗi nhà, bữa cơm gia đình Tây Nguyên mang ngọn lửa truyền thống vào sinh hoạt cộng đồng. Trong các lễ hội như lễ mừng lúa mới, lễ bỏ mả, lễ cúng bến nước hay những đêm hội cồng chiêng… luôn có sự hiện hiện của những món ăn truyền thống, thể hiện rõ tín ngưỡng thờ thần linh và tổ tiên. Cơm mới, thịt nướng, rượu cần thường được dâng cúng thần lúa, thần núi, thần sông - để tạ ơn vì mùa màng no đủ, cuộc sống bình yên. Qua đó, bữa cơm lễ hội trở thành cầu nối giữa con người với thần linh, thiên nhiên và cội nguồn tổ tiên.

Hòa vào giai điệu cồng chiêng lễ hội, những món ăn Tây Nguyên còn là sợi dây kết nối tinh thần đoàn kết cộng đồng. Tiếng chiêng ngân vọng núi rừng gọi bốn phương tụ hội. Lời khan của già làng như suối mát nối liền dòng chảy lịch sử. Những đôi tay nối dài vòng xoang quanh bếp lửa…. Trong không gian ấy, hương vị những món ăn truyền thống Tây Nguyên gắn kết bao tâm hồn xa lạ trong cùng một nhịp đập văn hóa. Sợi dây của tình người và tinh thần đại đoàn kết dân tộc của người Kinh, Ba na, Gia rai, Ê đê, M’nông… sẽ không bao giờ đứt gãy.

Ngọn lửa truyền thống sẽ còn cháy mãi

Ẩm thực là một ngôn ngữ đặc biệt - không cần lời nói, nhưng có thể giúp tim người tìm được nhịp đồng điệu. Đúng như đầu bếp Anthony Bourdain từng nói: “Nấu ăn là một hành động của tình yêu, một món quà, một cách để chia sẻ với người khác”.

Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư cùng nhịp chảy mạnh mẽ của toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế đang mở ra một không gian phát triển chưa từng có. Trên hành trình ấy, mỗi quốc gia, mỗi con người đều đứng trước nhiều cơ hội, nhưng cũng đối mặt với nguy cơ phai nhạt bản sắc. Vì thế, gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc không chỉ là bảo tồn di sản của quá khứ, mà còn là giữ lấy hồn cốt dân tộc, căn tính con người và sức mạnh nội sinh để vững bước trong kỷ nguyên số. Vượt lên giá trị vật chất đơn thuần, bữa cơm gia đình của con người Tây Nguyên nói riêng, con người Việt Nam ở mọi miền đất nước nói chung chính là một tấm hộ chiếu để đưa những đứa con rời xa bản sắc trở về với cội nguồn, gia đình, dân tộc.

Giữa đại ngàn Tây Nguyên - nơi gió không ngừng hát qua từng tán lá, lửa không ngừng cháy trong gian bếp nhỏ - bữa cơm gia đình vẫn âm thầm giữ lửa yêu thương, miên man dệt nên tấm thổ cẩm văn hóa. Ta chợt hiểu vì sao, những ai đã đến với mảnh đất này, sẽ nồng nàn thao thức nhớ:

Rồi đi xa thấy nhớ

Đêm cao nguyên lửa trại

Đêm âm thanh của rừng

Đêm rượu cần men say.