Vì sao bầu cử giữa kỳ ở Mỹ có ý nghĩa quan trọng với Tổng thống Trump và Quốc hội?

Tòa nhà Quốc hội Mỹ tại Washington, D.C. Ảnh: THX/TTXVN

Theo truyền thông Qatar ngày 20/10, cuộc bầu cử lần này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Kết quả sẽ quyết định đảng nào kiểm soát Quốc hội Mỹ, qua đó định hình hướng đi trong hai năm cuối nhiệm kỳ của Tổng thống Donald Trump. Cuộc bầu cử cũng quyết định những vị trí chủ chốt ở cấp bang và địa phương.

Cuộc đua giành quyền kiểm soát Hạ viện và Thượng viện Mỹ

Bầu cử giữa nhiệm kỳ diễn ra vào thời điểm giữa nhiệm kỳ tổng thống Mỹ. Trọng tâm của cuộc bầu cử này là cuộc đua giành quyền kiểm soát Quốc hội. Cơ quan lập pháp Mỹ gồm hai viện là Hạ viện và Thượng viện.

Do các hạ nghị sĩ có nhiệm kỳ 2 năm, toàn bộ 435 ghế tại Hạ viện sẽ được bầu lại vào ngày 3/11. Tuy nhiên, phần lớn các cuộc đua đã được xem là gần như ngã ngũ khi ứng cử viên dẫn đầu khá rõ ràng. Như vậy, chỉ còn khoảng 50 cuộc đua có tính cạnh tranh cao quyết định đảng nào sẽ giành đa số tại Hạ viện.

Dù tình hình vẫn có thể thay đổi, nhưng gần như tất cả các tổ chức dự báo bầu cử uy tín đều nhận định đảng Dân chủ sẽ giành quyền kiểm soát Hạ viện, thậm chí có thể giành thêm tới 15 ghế.

Tuy nhiên, cơ hội giành đa số tại Thượng viện của đảng Dân chủ thấp hơn. Thượng viện chỉ có 100 ghế. Do các thượng nghị sĩ có nhiệm kỳ 6 năm và các ghế được bầu luân phiên, chỉ có 35 ghế được bầu lại trong đợt này. Chỉ khoảng 12 cuộc đua trong số đó được đánh giá là có tính cạnh tranh cao.

Dù vậy, cơ hội giành quyền kiểm soát Thượng viện của đảng Dân chủ đang tăng lên khi số cuộc đua có tính cạnh tranh cao ngày càng nhiều.

Các ứng cử viên Dân chủ đã đạt được những bước tiến tại các bang vốn có truyền thống ủng hộ đảng Cộng hòa mạnh mẽ như Texas và Kansas, mở ra thêm cơ hội để đảng này giành đa số tại Thượng viện trong kỳ bầu cử này.

Do Phó Tổng thống Mỹ có quyền bỏ phiếu quyết định khi Thượng viện hòa phiếu, nên đảng Dân chủ cần giành 51 ghế để kiểm soát viện này.

Quyền kiểm soát một viện có ý nghĩa gì?

Quốc hội có quyền thông qua luật và phê chuẩn ngân sách liên bang. Tuy nhiên, ngay cả khi một đảng giành được đa số tại cả hai viện, điều đó vẫn có thể chưa đủ để đảng này hoàn toàn chi phối chương trình nghị sự lập pháp.

Các dự luật có thể được Hạ viện thông qua với đa số phiếu đơn giản, nhưng tại Thượng viện, phần lớn dự luật cần ít nhất 60 phiếu để vượt qua thủ tục trì hoãn biểu quyết, được gọi là filibuster. Thủ tục này cho phép một nhóm thiểu số kéo dài vô thời hạn quá trình xem xét dự luật nếu không có đủ số phiếu cần thiết để chấm dứt trì hoãn.

Do đó, trừ khi một đảng giành được hơn 60 ghế tại Thượng viện, nếu không phần lớn các dự luật vẫn cần nhận được ít nhất một mức độ ủng hộ nhất định của cả hai đảng mới có thể được thông qua.

Ngay cả khi dự luật được cả hai viện thông qua, tổng thống vẫn có thể phủ quyết bất kỳ dự luật nào được trình lên. Để bác bỏ quyền phủ quyết của tổng thống, dự luật phải nhận được sự ủng hộ của ít nhất hai phần ba số nghị sĩ tại cả Hạ viện và Thượng viện.

Việc giành được ủng hộ rộng rãi của cả hai đảng để vượt qua quyền phủ quyết của tổng thống là điều cực kỳ hiếm gặp.

Điều gì xảy ra nếu đảng Cộng hòa tiếp tục kiểm soát Quốc hội?

Hiện nay, đảng Cộng hòa đang nắm đa số tại cả hai viện của Quốc hội, giữ 53 ghế tại Thượng viện và 218 ghế tại Hạ viện.

Cùng với việc ông Trump ở Nhà Trắng, điều này đồng nghĩa với việc đảng Cộng hòa đã nắm giữ thế kiểm soát đồng thời cả ba nhánh quyền lực chính trị trong hai năm qua.

Việc nắm đa số tại Quốc hội đã giúp đảng Cộng hòa hỗ trợ ông Trump thông qua một số dự luật trọng tâm.

Tuy nhiên, số ghế của đảng Cộng hòa vẫn chưa đủ để thông qua toàn bộ chương trình lập pháp mà ông Trump mong muốn. Đáng chú ý, ông chưa thể thông qua dự luật liên bang về giấy tờ tùy thân của cử tri, có tên gọi là “Đạo luật Cứu nước Mỹ” (SAVE America Act), do vấp phải sự phản đối của đảng Dân chủ.

Cũng có một số vấn đề khiến các nghị sĩ Cộng hòa đi ngược lại quan điểm của ông Trump, đặc biệt là vấn đề thuế quan. Một số nghị sĩ Cộng hòa cũng đã bỏ phiếu nhằm khẳng định thẩm quyền của Quốc hội đối với cuộc chiến Mỹ - Iran.

Nếu đảng Cộng hòa tiếp tục kiểm soát cả Hạ viện và Thượng viện sau cuộc bầu cử tháng 11, thế đa số của đảng này có thể tiếp tục hỗ trợ chương trình nghị sự lập pháp của ông Trump. Tuy nhiên, vẫn có một yếu tố cần lưu ý.

Khi cuộc bầu cử năm 2028 đến gần, các nghị sĩ sẽ đặc biệt quan tâm đến tâm lý cử tri. Do ông Trump không thể tranh cử nhiệm kỳ thứ ba, một số nghị sĩ Cộng hòa có thể sẵn sàng công khai phản đối vị tổng thống sắp mãn nhiệm trong hai năm tới nhằm cải thiện cơ hội tái đắc cử của bản thân.

Nếu đảng Cộng hòa tiếp tục kiểm soát Thượng viện nhưng mất Hạ viện, đảng này vẫn có thể giúp ông Trump phê chuẩn các ứng cử viên do ông đề cử vào những vị trí quan trọng trong chính quyền liên bang.

Hàng trăm vị trí liên bang cần được Thượng viện phê chuẩn bằng đa số phiếu đơn giản, trong đó có các chức vụ trong ngành tư pháp, bao gồm cả thẩm phán Tòa án Tối cao.

Điều gì xảy ra nếu đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát?

Đảng kiểm soát Quốc hội, với một số ngoại lệ, có thể quyết định dự luật nào được đưa ra biểu quyết và thời điểm tiến hành biểu quyết.

Đối với đảng Dân chủ, lợi ích lớn nhất của việc giành đa số tại một hoặc cả hai viện là khả năng ngăn ông Trump thúc đẩy chương trình nghị sự lập pháp trong hai năm còn lại của nhiệm kỳ.

Dù vậy, các nhà phân tích dự đoán Quốc hội do đảng Dân chủ lãnh đạo phần lớn sẽ chọn thế phòng thủ, tập trung bác bỏ các đề xuất của ông Trump.

Việc chủ động thúc đẩy chương trình nghị sự riêng và thông qua các dự luật của mình sẽ khó khăn hơn nhiều, ngay cả khi đảng Dân chủ giành đa số tại cả Hạ viện và Thượng viện. Các dự luật do đảng này thúc đẩy vẫn phải đối mặt với quyền phủ quyết của ông Trump.

Tuy nhiên, việc nắm đa số sẽ giúp các nghị sĩ Dân chủ đưa những ưu tiên chính sách của mình vào các dự luật chi tiêu bắt buộc phải thông qua. Nguy cơ chính phủ phải đóng cửa có thể gây sức ép buộc đảng Cộng hòa thông qua các dự luật ngân sách, ngay cả khi hai bên không thống nhất được mọi điều khoản.

Đảng Dân chủ cũng có thể đưa các vấn đề ra biểu quyết nhằm buộc các nghị sĩ Cộng hòa tại Quốc hội phải phản đối những chính sách được dư luận ủng hộ hoặc công khai thể hiện lập trường về những vấn đề gây chia rẽ.

Lãnh đạo phe thiểu số tại Hạ viện Hakeem Jeffries đã đề ra kế hoạch hành động trong 100 ngày nếu đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát viện này. Những ưu tiên hàng đầu bao gồm tổ chức biểu quyết về việc cắt giảm ngân sách chăm sóc sức khỏe theo đề xuất của ông Trump, khẳng định thẩm quyền của Quốc hội đối với cuộc chiến giữa Mỹ và Iran, đồng thời đảo ngược chương trình thuế quan của ông Trump.

Những vấn đề này đã gây chia rẽ trong nội bộ đảng Cộng hòa và đặt các nghị sĩ trước những lựa chọn khó khăn khi họ bắt đầu chuẩn bị cho cuộc bầu cử năm 2028.

Đảng Dân chủ có luận tội ông Trump không?

Tổng thống Mỹ Donald Trump. Ảnh: ANI/TTXVN phát

Trong các cuộc vận động tranh cử nhằm ủng hộ các ứng cử viên Cộng hòa trước cuộc bầu cử tháng 11, ông Trump nhiều lần bày tỏ lo ngại rằng việc đảng Dân chủ kiểm soát Quốc hội có thể dẫn đến một kịch bản: ông bị luận tội lần thứ ba.

Ông Trump đã hai lần bị Hạ viện luận tội trong nhiệm kỳ đầu tiên. Tại một cuộc vận động ở thành phố Durant (bang Oklahoma) hồi đầu tháng 10, ông tuyên bố: “Nếu chúng ta không giành chiến thắng, họ sẽ tìm cách luận tội tôi”.

Nếu đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát Hạ viện hoặc Thượng viện, đảng này sẽ nắm quyền lãnh đạo hàng chục ủy ban của Quốc hội. Thông qua các ủy ban này, họ có thể tiến hành điều tra nhiều vấn đề và sử dụng quyền yêu cầu cung cấp tài liệu, lời khai theo trát triệu tập.

Có lẽ quan trọng hơn, nếu giành quyền kiểm soát Thượng viện, đảng Dân chủ sẽ có khả năng ngăn chặn phê chuẩn các nhân sự do ông Trump đề cử vào những vị trí chủ chốt trong hai năm cuối nhiệm kỳ của ông.