Vì sao biết đau khổ vẫn quay lại với người yêu cũ?

Từ vô thức lướt điện thoại đến quay lại người cũ, não bộ có thể đang ưu tiên cảm giác dễ chịu trước mắt hơn lợi ích lâu dài. Ảnh: Hồng Sơn/Pexels.

Mỗi ngày, con người lặp lại vô số hành vi gần như vô thức: vừa thức dậy đã tìm điện thoại, uống cà phê vào một khung giờ cố định, trì hoãn công việc quan trọng, liên tục lướt mạng xã hội hay quay lại với người yêu cũ dù đối phương từng khiến mình tổn thương.

Có những hành vi mang lại lợi ích, nhưng cũng có những việc khiến cuộc sống khó khăn hơn. Điều đáng nói là chúng ta thường biết rõ điều đó nhưng vẫn tiếp tục lặp lại, theo EL PAÍS.

Không chỉ là thói quen

Theo nhà tâm lý học lâm sàng và pháp y người Tây Ban Nha Aleix Hildebrandt, cách giải thích rằng con người chỉ đang hoạt động theo “chế độ lái tự động” khá dễ hiểu, nhưng không phải lúc nào cũng đúng.

Một thói quen là mối liên hệ giữa một bối cảnh và một phản ứng được kích hoạt gần như tự động, đòi hỏi rất ít nỗ lực tinh thần. Điện thoại rung là lập tức đưa tay kiểm tra; vừa bước ra khỏi tòa nhà đã châm thuốc; đọc một email căng thẳng thì cắn móng tay.

Ngược lại, một mô thức hành vi rộng hơn nhiều. Nó có thể bao gồm cảm xúc, suy nghĩ, động cơ và cả những người khác có liên quan.

Chẳng hạn, quay lại với một người từng khiến mình tổn thương không đơn thuần là một thói quen. Đằng sau quyết định ấy có thể là sự gắn bó, nỗi sợ cô đơn, những khoảng thời gian người kia đối xử tốt khiến ta hy vọng và cả lịch sử tình cảm kéo dài nhiều năm.

Não bộ có xu hướng tìm đến những phản ứng quen thuộc khi con người mệt mỏi, căng thẳng hoặc thiếu nguồn lực để cân nhắc. Ảnh: Shutterstock.

Vì vậy, gọi việc quay lại với người yêu cũ là một thói quen có thể khiến vấn đề trở nên quá đơn giản. Hành vi ấy không chỉ được tạo ra bởi sự tự động hóa mà còn liên quan đến cách con người xử lý cảm xúc và phần thưởng.

Nghiên cứu thực nghiệm về hành vi thói quen ở người: Đánh giá tính hợp lệ của các quy trình hiện hành do nhóm tác giả Pablo Martinez-Lopez, Francisco Garre-Frutos, Miguel A. Vadillo và David Luque thực hiện, công bố hồi tháng 6, đã xem xét 14 phương pháp phổ biến được sử dụng để nghiên cứu sự hình thành thói quen ở người.

Nhóm tác giả nhận thấy nhiều phương pháp thực nghiệm hiện nay chưa đưa ra được bằng chứng rõ ràng rằng hành vi quan sát được thực sự là thói quen tự động.

Nhà tâm lý học chuyên về khoa học thần kinh nhận thức và hành vi người Tây Ban Nha Pablo Martinez, một trong những tác giả nghiên cứu, giải thích rằng thói quen thường bắt đầu từ một quyết định có ý thức. Khi hành vi ấy được lặp lại đủ nhiều trong cùng một bối cảnh, não bộ dần tự động hóa nó.

Điều này cũng được tác giả, nhà báo người Mỹ Charles Duhigg phân tích trong cuốn sách Sức mạnh của thói quen (tựa gốc: The Power of Habit). Những hành động được lặp đi lặp lại có thể trở thành phản ứng quen thuộc, khiến con người thực hiện chúng với ngày càng ít sự cân nhắc.

Trong khi đó, nhà nghiên cứu về khoa học thần kinh nhận thức David Luque (Đại học Málaga, Tây Ban Nha) cho rằng những hành vi đã được thực hiện nhiều lần trong quá khứ có thể trở nên nhạy với một số bối cảnh nhất định. Khi bối cảnh xuất hiện, phản ứng quen thuộc dễ được kích hoạt.

Đây là cơ chế hữu ích giúp não bộ tiết kiệm nguồn lực. Nhưng nó cũng có thể khiến con người tiếp tục một hành vi ngay cả khi hành vi đó không còn phù hợp với mục tiêu hiện tại.

Cách tìm cảm giác dễ chịu

Bác sĩ tâm thần người Tây Ban Nha Rosa Molina cho rằng nhiều hành vi thường được gọi là “thói quen xấu” thực chất có thể là một cách điều chỉnh cảm xúc.

Liên tục kiểm tra điện thoại, lướt mạng xã hội, trì hoãn công việc hay quay lại một mối quan hệ không lành mạnh đều có thể đem lại cảm giác nhẹ nhõm tức thời trước căng thẳng, lo âu hoặc cô đơn.

Đó là lý do một người có thể nói: “Tôi biết điều này không tốt cho mình, nhưng tôi vẫn cứ làm”.

Con người thường cho rằng nếu đã biết hút thuốc có hại, biết thức khuya không tốt hay biết lướt mạng quá nhiều gây mất thời gian thì nhận thức đủ rõ sẽ giúp họ thay đổi. Tuy nhiên, não bộ không vận hành đơn giản như vậy.

Theo bà Molina, kiến thức lý trí phải cạnh tranh với những hệ thống liên quan đến phần thưởng và cảm xúc. Một người có thể hiểu điều gì tốt hơn cho tương lai, nhưng tại thời điểm đang căng thẳng, não bộ lại ưu tiên thứ giúp họ cảm thấy dễ chịu ngay lập tức.

Nhà tâm lý học lâm sàng và pháp y Aleix Hildebrandt cho rằng “biết” và “làm” được xử lý bởi những cơ chế khác nhau. Biết một hành vi có hại chỉ là thông tin; để thực hiện hoặc thay đổi hành vi, não bộ còn phải huy động hệ thống liên quan đến cảm xúc và phần thưởng.

Quay lại với người yêu cũ đôi khi không bắt đầu từ tình yêu, mà từ nỗi cô đơn và cảm giác thân thuộc. Ảnh: Ketut Subiyanto/Pexels.

Nói cách khác, hiểu vì sao mình hút thuốc không đồng nghĩa với việc có thể ngay lập tức dập điếu thuốc. Nhận thức giúp con người hiểu vấn đề, nhưng không phải lúc nào cũng đủ sức tạo ra hành động.

Điều tương tự có thể xảy ra với một mối quan hệ.

Một người có thể nhớ rõ những tổn thương từng trải qua, biết mối quan hệ không phù hợp và tự hứa sẽ không quay lại. Nhưng khi cô đơn, một tin nhắn quen thuộc hoặc ký ức về khoảng thời gian tốt đẹp có thể nhanh chóng kích hoạt cảm giác được an ủi. Trong khoảnh khắc ấy, lợi ích cảm xúc trước mắt có thể lấn át những tính toán về tương lai.

Tác giả người Mỹ James Clear cũng tiếp cận vấn đề thay đổi hành vi từ những điều rất nhỏ trong Thay đổi tí hon, hiệu quả bất ngờ (tựa gốc: Atomic Habits). Thay vì chỉ dựa vào ý chí, việc thay đổi tín hiệu kích hoạt, môi trường và những hành động nhỏ lặp lại có thể giúp hình thành mô thức mới.

Chẳng hạn, người muốn giảm việc kiểm tra điện thoại có thể để thiết bị xa khỏi tầm tay, tắt thông báo hoặc tạo những khoảng thời gian không sử dụng điện thoại. Mục tiêu không nhất thiết phải là thay đổi toàn bộ hành vi trong một lần, mà là khiến phản ứng cũ khó được kích hoạt hơn.

Tuy nhiên, ngay cả những thói quen đã được nhận diện cũng khó kiểm soát hơn khi con người căng thẳng, mệt mỏi hoặc phải phản ứng quá nhanh.

Nhà nghiên cứu Pablo Martinez-Lopez cho rằng trong những điều kiện này, nguồn lực nhận thức bị suy giảm. Khi không còn đủ khả năng cân nhắc từng lựa chọn, hành vi được kích hoạt mặc định - trong đó có những thói quen đã hình thành từ trước - dễ chiếm ưu thế.

Vì thế, câu hỏi “Tại sao tôi biết điều này không tốt mà vẫn làm?” không phải lúc nào cũng có câu trả lời là thiếu ý chí.

Có khi đó là một hành vi đã được lặp lại quá nhiều lần. Có khi đó là cách con người tìm kiếm sự giải tỏa cảm xúc. Và trong nhiều trường hợp, cả hai cùng tồn tại. Điều tưởng như một hành động vô thức có thể bắt đầu từ lựa chọn có chủ ý, sau đó được củng cố bởi sự lặp lại và phần thưởng cảm xúc. Đến một lúc, lựa chọn ấy trở nên quen thuộc đến mức gần như tự động.

Muốn thay đổi không chỉ cần nhắc mình rằng hành vi đó có hại. Quan trọng hơn là nhận diện điều gì kích hoạt nó, cảm xúc nào khiến chúng ta tìm đến nó và cảm giác dễ chịu tức thời mà não bộ đang chờ đợi. Bởi trong cuộc giằng co giữa một lợi ích xa xôi và sự nhẹ nhõm ngay trước mắt, não bộ thường có xu hướng chọn thứ khiến chúng ta cảm thấy ổn hơn - ngay lúc đó.