Vì sao kinh tế Nga vẫn tăng trưởng giữa chiến tranh?

Trong bức ảnh được hãng thông tấn nhà nước Nga Sputnik công bố, Tổng thống Nga Vladimir Putin gặp gỡ người lãnh đạo do Moscow bổ nhiệm tại các khu vực do Nga kiểm soát thuộc vùng Zaporizhzhia, tại Điện Kremlin ở Moscow vào ngày 20/7/2026.

GDP tăng nhưng hai nền kinh tế đang tồn tại song song

Nền kinh tế Nga vẫn tăng trưởng sau hơn bốn năm chiến sự tại Ukraine, trái với nhiều dự báo bi quan xuất hiện khi phương Tây áp đặt các vòng trừng phạt quy mô lớn. Tuy nhiên, những con số GDP tích cực đang che khuất một thực tế khác: Nga ngày càng giống một nền kinh tế hai tầng, nơi các ngành phục vụ quốc phòng được hưởng dòng tiền lớn trong khi nhiều lĩnh vực dân sự chịu sức ép từ lãi suất, chi phí và sức mua.

Alex Kolyandr, Giám đốc khu vực châu Âu tại Eurasia Group, mô tả sự phân hóa này bằng một hình ảnh đơn giản. Một người làm việc cho doanh nghiệp sản xuất xe tăng có thể hưởng lợi từ các đơn hàng nhà nước. Trong khi đó, người lao động và doanh nghiệp ở phần còn lại của nền kinh tế có thể đối mặt môi trường khó khăn hơn.

Sự khác biệt này giúp lý giải nghịch lý của kinh tế Nga. Các chỉ số tổng thể chưa cho thấy một cuộc khủng hoảng, nhưng cấu trúc tạo ra tăng trưởng ngày càng phụ thuộc vào chi tiêu phục vụ chiến tranh.

Theo số liệu được CNBC dẫn lại, GDP Nga trong quý II/2026 tăng 1,3% so với cùng kỳ năm trước, còn GDP nửa đầu năm tăng 0,6%. Kết quả quý II cao hơn dự báo trước đó của Chính phủ Nga và ngân hàng trung ương.

Điều này cho thấy Nga vẫn có khả năng duy trì hoạt động kinh tế sau nhiều năm chịu trừng phạt và phải chuyển hướng thương mại. Tuy nhiên, câu hỏi quan trọng hơn không còn là kinh tế Nga có tăng trưởng hay không, mà là tăng trưởng đó đến từ đâu và có thể kéo dài bao lâu.

Cỗ máy quốc phòng trở thành một động cơ kinh tế

Một phần sức chống chịu của Nga đến từ việc chính phủ bơm lượng tiền lớn vào tổ hợp công nghiệp quốc phòng.

Các nhà máy sản xuất vũ khí, đạn dược, phương tiện quân sự cùng mạng lưới doanh nghiệp cung ứng nhận được lượng đơn hàng lớn. Nhu cầu lao động tăng tại những khu vực này kéo theo tiền lương và hoạt động sản xuất.

Cơ chế đó tạo ra hiệu ứng lan tỏa nhất định sang nền kinh tế. Người lao động có thu nhập cao hơn sẽ tiêu dùng nhiều hơn, doanh nghiệp có hợp đồng quốc phòng tiếp tục thuê nhân công và mua nguyên liệu. GDP vì thế vẫn được hỗ trợ ngay cả khi một số lĩnh vực dân sự suy yếu.

Nhưng chi tiêu quân sự khác đầu tư phát triển thông thường. Một tuyến đường, nhà máy điện hay trung tâm dữ liệu có thể tạo năng lực sản xuất trong nhiều năm. Phần lớn vũ khí và đạn dược được sản xuất để sử dụng hoặc dự trữ, khả năng tạo thêm năng suất cho nền kinh tế dân sự hạn chế hơn.

Khi nguồn lực lao động, vốn và nguyên liệu chảy mạnh vào quốc phòng, các doanh nghiệp dân sự còn phải cạnh tranh để giành những nguồn lực đó. Tiền lương và chi phí sản xuất tăng, trong khi lãi suất cao khiến việc vay vốn trở nên đắt đỏ hơn.

Đây là lý do tăng trưởng GDP có thể cùng tồn tại với cảm giác khó khăn ngày càng tăng trong một bộ phận doanh nghiệp và hộ gia đình Nga.

Người dân xếp hàng chờ đổ xăng tại một trạm xăng Lukoil ở Moscow vào ngày 30/6/2026. Ảnh: Getty.

Ngân sách mới là nơi áp lực hiện rõ

Charles Lichfield, Giám đốc phân tích và dự báo kinh tế tại Trung tâm Kinh tế Địa lý thuộc Hội đồng Đại Tây Dương, cho rằng hai chỉ báo cần theo dõi để hiểu sức khỏe thực của kinh tế Nga là thâm hụt ngân sách và lạm phát.

Áp lực ngân sách tăng khi Moscow phải duy trì chi tiêu lớn trong khi nguồn thu năng lượng biến động mạnh.

Dầu khí từ lâu đóng vai trò quan trọng đối với ngân sách liên bang Nga. Reuters cho biết nguồn thu dầu khí thường chiếm khoảng một phần năm tổng thu ngân sách. Chính phủ Nga dự kiến thu 8.920 tỷ ruble từ dầu khí trong năm 2026, trong tổng thu ngân sách dự kiến 40.283 tỷ ruble.

Dữ liệu này cho thấy một điểm yếu cơ bản: giá dầu, khối lượng xuất khẩu và khả năng tiếp cận thị trường quốc tế vẫn tác động trực tiếp đến dư địa tài khóa của Moscow.

Năm 2025, nguồn thu ngân sách liên bang Nga từ dầu khí giảm 24%, xuống 8.480 tỷ ruble, mức thấp nhất kể từ năm 2020.

Tình hình năm 2026 biến động mạnh hơn. Reuters tính toán nguồn thu dầu khí tháng 7 có thể tăng khoảng 60% so với cùng kỳ nhờ giá dầu thế giới đi lên và nguồn thu thuế liên quan đến lợi nhuận khai thác dầu. Tuy nhiên, tính chung từ tháng 1 đến tháng 7, nguồn thu này vẫn được dự báo thấp hơn khoảng 11% so với cùng kỳ năm 2025.

Điều đó cho thấy giá dầu cao có thể tạo một lớp đệm quan trọng, nhưng chưa xóa được sức ép tích lũy lên ngân sách Nga.

Các đòn đánh vào năng lượng tác động trực tiếp hơn

Một biến số mới đối với nền kinh tế thời chiến là các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine nhằm vào nhà máy lọc dầu, kho nhiên liệu và hạ tầng hậu cần của Nga.

Nga là một trong những nước sản xuất dầu lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, sản xuất nhiều dầu thô không đồng nghĩa hệ thống cung cấp nhiên liệu trong nước không thể gặp khó khăn.

Nhà máy lọc dầu đảm nhiệm việc biến dầu thô thành xăng, diesel và các sản phẩm phục vụ giao thông, công nghiệp. Khi công suất lọc dầu hoặc hệ thống vận chuyển bị gián đoạn, nguồn cung tại một số khu vực có thể chịu sức ép ngay cả khi Nga vẫn khai thác lượng dầu lớn.

Đây là điểm khác với các biện pháp trừng phạt tài chính đơn thuần. Một lệnh trừng phạt có thể mất thời gian mới truyền dẫn vào nền kinh tế, còn thiệt hại đối với cơ sở lọc dầu và hậu cần có khả năng tác động trực tiếp tới nguồn cung nhiên liệu.

Các biện pháp của phương Tây cũng tiếp tục siết nguồn thu xuất khẩu. Liên minh châu Âu đã tăng áp lực đối với hoạt động vận chuyển dầu Nga và các bên hỗ trợ mạng lưới tàu thường được gọi là “hạm đội bóng tối”.

Kết hợp giữa trừng phạt và sức ép lên hạ tầng năng lượng khiến Moscow phải giải một bài toán ngày càng phức tạp: vừa duy trì xuất khẩu để lấy nguồn thu, vừa đảm bảo nhiên liệu cho nền kinh tế trong nước và bộ máy quân sự.

Biểu tượng của Alfa Bank, một ngân hàng tư nhân của Nga, được nhìn thấy trên đỉnh một tòa nhà phía sau những người dân quân cách mạng - một phần của tượng đài khổng lồ tưởng niệm Vladimir Lenin, người sáng lập Liên Xô, ở Moscow vào 5/6/2026. Ảnh: Getty.

Một gói bánh quy cũng phản ánh sức ép tiêu dùng

Những thay đổi trong giỏ hàng của người Nga đang cung cấp một góc nhìn khác về nền kinh tế. Đầu năm nay, X5, một trong những tập đoàn bán lẻ thực phẩm lớn nhất Nga, cho biết người tiêu dùng ngày càng lựa chọn hàng giá thấp và sản phẩm mang nhãn hiệu riêng của hệ thống bán lẻ.

Yekaterina Lobacheva, Chủ tịch X5 Group, từng cho biết lượng tiêu thụ bánh quy tăng gần 2,5 lần. Theo bà, bánh quy trở thành một món ăn ngọt có giá thấp hơn chocolate và nhiều loại bánh kẹo khác.

Một thay đổi nhỏ như vậy không đủ để kết luận toàn bộ người dân Nga đang nghèo đi. Nhưng nó phản ánh cách người tiêu dùng thích nghi khi ngân sách gia đình bị ép bởi giá cả. Thay vì từ bỏ hoàn toàn một nhu cầu, người mua chuyển sang phương án rẻ hơn.

Đây cũng là lý do lạm phát trở thành chỉ số quan trọng đối với nền kinh tế thời chiến. Khi nhà nước chi mạnh, doanh nghiệp quốc phòng cạnh tranh lao động và năng lực sản xuất bị kéo căng, áp lực giá có thể xuất hiện ngay cả khi GDP vẫn tăng.

Lãi suất cao được sử dụng để kiềm chế giá cả lại tạo ra vấn đề khác. Chi phí vay vốn tăng, doanh nghiệp dân sự khó đầu tư và người tiêu dùng phải cân nhắc nhiều hơn trước các khoản vay.

Nền kinh tế vì vậy có thể rơi vào vòng giằng co: chi tiêu nhà nước hỗ trợ tăng trưởng nhưng đồng thời tạo sức ép lạm phát, còn chính sách tiền tệ chống lạm phát lại làm phần kinh tế ngoài quốc phòng chậm lại.

Nga vẫn còn những lớp đệm tài chính

Điều này không có nghĩa Moscow sắp cạn tiền. Nga vẫn sở hữu các công cụ để kéo dài khả năng tài trợ ngân sách. Chính phủ có thể tăng thuế, vay thêm trong nước hoặc điều chỉnh các khoản chi. Giá dầu tăng cũng giúp cải thiện nguồn thu.

Theo số liệu được CNBC dẫn từ đánh giá của Ngân hàng Trung ương Nga, bên cạnh khoảng 300 tỷ USD dự trữ bị đóng băng sau khi xung đột bùng phát, Nga còn lượng dự trữ quy mô khoảng 300 tỷ USD nằm trong nước hoặc tại những khu vực pháp lý không chịu trừng phạt.

Charles Lichfield nhận định về mặt kỹ thuật, một phần nguồn lực này có thể hỗ trợ những thiếu hụt tài khóa. Tuy nhiên, sử dụng dự trữ của ngân hàng trung ương để giải quyết bài toán ngân sách có thể làm suy yếu niềm tin vào cam kết kiểm soát lạm phát.

Nga vì vậy chưa ở tình thế mất khả năng tài trợ cho chiến tranh, nhưng chi phí để duy trì nền kinh tế thời chiến đang tăng lên.

Giá dầu có thể quyết định Nga chịu áp lực đến đâu

Elina Ribakova, chuyên gia cao cấp tại Viện Kinh tế Quốc tế Peterson, cho rằng kinh tế Nga hiện chưa yếu đến mức có thể buộc Moscow phải kết thúc chiến sự.

Theo bà, tình hình phải xấu hơn nhiều mới tạo ra sức ép mang tính quyết định. Một kịch bản giá dầu giảm xuống khoảng 35 đến 40 USD một thùng trong thời gian dài sẽ đặt Nga vào tình thế khác hẳn hiện nay. Điều này cho thấy giá năng lượng vẫn là biến số bên ngoài rất quan trọng.

Khi giá dầu cao, Moscow có thêm nguồn thu để bù đắp một phần chi phí chiến tranh và những hạn chế do trừng phạt. Khi giá giảm sâu, nguồn thu ngân sách co lại nhanh trong khi nhiều khoản chi khó cắt giảm.

Bối cảnh địa chính trị tại Trung Đông năm 2026 lại đang hỗ trợ giá năng lượng. Vì vậy, sức ép kinh tế đối với Nga chưa chắc chuyển thành một cú sốc tài chính trong ngắn hạn.

Kinh tế khó tự mình quyết định kết quả cuộc chiến

Sau hơn bốn năm, kinh tế Nga đã chứng minh khả năng thích nghi cao hơn nhiều dự báo ban đầu.

Moscow chuyển hướng thương mại sang những thị trường khác, sử dụng ngân sách để kích thích sản xuất quốc phòng, tìm cách duy trì xuất khẩu năng lượng và điều chỉnh hệ thống tài chính trước các biện pháp trừng phạt. Nhưng khả năng thích nghi không đồng nghĩa chi phí biến mất.

Thâm hụt ngân sách, sự phụ thuộc vào dầu khí, lãi suất cao, sức ép giá cả, khó khăn của khu vực kinh tế dân sự và những thay đổi trong hành vi tiêu dùng cho thấy chi phí đang được phân bổ dần vào toàn bộ nền kinh tế.

Vấn đề lớn nhất vì thế không phải Nga có thể duy trì nền kinh tế thời chiến thêm vài tháng hay không. Câu hỏi là mô hình này có thể tồn tại bao lâu mà không làm suy yếu phần kinh tế dân sự và thu hẹp dư địa tài khóa.

Cho đến nay, các chuyên gia được CNBC phỏng vấn đều thận trọng với giả thuyết khó khăn kinh tế sẽ tự động khiến Moscow chấm dứt chiến sự. Ngược lại, áp lực gia tăng thậm chí có thể tác động đến tính toán về thời điểm và mức độ leo thang.

Nền kinh tế Nga chưa đứng trước một bức tường. Nhưng con đường phía trước đang trở nên hẹp hơn.

Góc nhìn

Diễn biến của kinh tế Nga có ý nghĩa với Việt Nam trước hết qua thị trường năng lượng và thương mại quốc tế.

Nếu các cuộc tấn công vào hạ tầng dầu khí, trừng phạt hoặc xung đột tại Trung Đông tiếp tục gây biến động nguồn cung, giá dầu thế giới có thể duy trì ở mức cao. Việt Nam là nền kinh tế có độ mở lớn, nên biến động năng lượng có thể truyền sang chi phí vận tải, sản xuất, logistics và giá hàng hóa.

Trường hợp Nga cũng cho thấy GDP không phải chỉ báo duy nhất để đánh giá sức khỏe của một nền kinh tế. Cơ cấu tạo ra tăng trưởng, sức mua người dân, lạm phát, lãi suất, ngân sách và khả năng đầu tư dài hạn mới quyết định chất lượng của tăng trưởng.

Với doanh nghiệp Việt Nam có giao dịch liên quan tới Nga và khu vực Á Âu, biến động thanh toán quốc tế, logistics, tỷ giá, năng lượng và các vòng trừng phạt mới vẫn là những yếu tố cần theo dõi sát hơn con số GDP từng quý.

5 con số cần theo dõi về kinh tế Nga

GDP quý II/2026 tăng 1,3% so với cùng kỳ.

GDP nửa đầu năm 2026 tăng 0,6%.

Nga dự kiến thu 8.920 tỷ ruble từ dầu khí trong năm 2026.

Nguồn thu dầu khí năm 2025 giảm 24%, xuống 8.480 tỷ ruble, thấp nhất kể từ năm 2020.

Nguồn thu dầu khí từ tháng 1 đến tháng 7/2026 được Reuters dự báo vẫn giảm khoảng 11% so với cùng kỳ 2025, dù riêng tháng 7 phục hồi mạnh.