Việt Nam - ASEAN: Khẳng định vị thế, kiến tạo dư địa tăng trưởng mới

Sau hơn 30 năm gia nhập Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), Việt Nam không chỉ mở rộng mạnh mẽ không gian phát triển kinh tế đối ngoại mà còn từng bước khẳng định vai trò ngày càng quan trọng trong chuỗi cung ứng, thương mại và liên kết kinh tế khu vực. Từ mức kim ngạch thương mại chỉ 3,26 tỷ USD năm 1995, thương mại Việt Nam - ASEAN đã đạt khoảng 91 tỷ USD năm 2025 phản ánh quá trình hội nhập ngày càng sâu rộng và hiệu quả. Đặc biệt, trong bối cảnh khu vực đẩy mạnh liên kết kinh tế, chuyển đổi số và tăng trưởng xanh, Việt Nam nổi lên như một trung tâm sản xuất, logistics và thương mại số năng động, góp phần kiến tạo dư địa tăng trưởng mới cho Đông Nam Á.

*Động lực tăng trưởng

Ông Lê Quốc Phương, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin Công nghiệp và Thương mại (Bộ Công Thương) nhận định: Việc Việt Nam tham gia ASEAN năm 1995 và hàng loạt hiệp định thương mại tự do (FTA) trong khuôn khổ ASEAN như Khu vực Mậu dịch tự do ASEAN (AFTA), Hiệp định thương mại hàng hóa ASEAN (ATIGA) hay Hiệp định Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) đã tạo động lực rất lớn cho thương mại Việt Nam phát triển.

Sản xuất giày xuất khẩu tại Công ty cổ phần Đầu tư và Sản xuất công nghiệp Lefaso Trà Vinh, xã Trà Cú, tỉnh Vĩnh Long. Ảnh: Phúc Sơn - TTXVN

Theo ông Lê Quốc Phương, ASEAN hiện là một trong những thị trường xuất nhập khẩu lớn nhất của Việt Nam chỉ đứng sau Mỹ, Trung Quốc và Hàn Quốc. Việc cắt giảm sâu thuế quan trong nội khối giúp hàng hóa Việt Nam tiếp cận thị trường ASEAN thuận lợi hơn rất nhiều, đồng thời thúc đẩy sự tham gia sâu hơn của Việt Nam vào mạng lưới sản xuất khu vực.

Không chỉ là thị trường xuất khẩu, ASEAN còn là khu vực đầu tư quan trọng của Việt Nam. Theo số liệu của Hải quan Việt Nam, 8 nước ASEAN hiện đã đầu tư vào toàn bộ 18/18 ngành kinh tế của Việt Nam; trong đó, lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo dẫn đầu với hơn 1.000 dự án và tổng vốn đầu tư khoảng 22,2 tỷ USD.

Song song với đó, Việt Nam đang tham gia ngày càng sâu vào chuỗi cung ứng nội khối. Việt Nam nhập khẩu nhiều linh kiện, nguyên phụ liệu từ Thái Lan, Malaysia, Singapore để phục vụ sản xuất, lắp ráp và xuất khẩu. Điều này cho thấy nền kinh tế Việt Nam đã trở thành một mắt xích quan trọng trong mạng lưới sản xuất ASEAN. Đặc biệt, thương mại Việt Nam - ASEAN hiện không còn chỉ xoay quanh các lĩnh vực truyền thống mà đang mở rộng nhanh sang kinh tế số, chuyển đổi xanh, năng lượng tái tạo và logistics.

Một điểm sáng mới là việc ASEAN thúc đẩy Lưới điện ASEAN (ASEAN Power Grid - APG). Với vị trí trung tâm khu vực cùng tiềm năng điện gió ngoài khơi lớn, Việt Nam đang nổi lên như trục kết nối quan trọng trong chiến lược an ninh năng lượng nội khối. Theo Trung tâm Năng lượng ASEAN (ACE), việc hoàn tất kết nối APG có thể đóng góp tới 3.000 tỷ USD cho tổng ngân sách quốc nội (GDP) khu vực vào năm 2040 và tạo ra khoảng 1,45 triệu việc làm.

Hơn nữa, trong bối cảnh xung đột địa chính trị toàn cầu tác động mạnh tới an ninh năng lượng và chuỗi cung ứng, Việt Nam cũng thể hiện vai trò chủ động khi đề xuất sáng kiến xây dựng quỹ dự trữ chiến lược xăng dầu ASEAN nhằm tăng khả năng chống chịu của khu vực trước cú sốc bên ngoài.

Theo TS Lê Phương Hòa, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu châu Á - Thái Bình Dương chỉ rõ: Việc củng cố vai trò trung tâm của ASEAN là điều kiện quan trọng để bảo vệ không gian phát triển chung của khu vực. Đáng lưu ý, ASEAN chính là vành đai bảo vệ Việt Nam từ sớm, từ xa thông qua cơ chế hợp tác đa phương dựa trên luật pháp quốc tế và Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) 1982.

“Trong tương lai, Việt Nam sẽ tiếp tục đóng vai trò điều phối, góp phần giảm thiểu xu hướng ly tâm trước cạnh tranh giữa các nước lớn, giữ cho ASEAN luôn là điểm đến hấp dẫn của dòng vốn và công nghệ”, TS Lê Phương Hòa nhấn mạnh.

*Mở rộng không gian

Bên cạnh thương mại hàng hóa truyền thống, kinh tế số đang trở thành động lực tăng trưởng mới của ASEAN; trong đó Việt Nam nổi lên là một trong những thị trường năng động nhất khu vực.

Theo báo cáo e-Conomy SEA 2025, nền kinh tế số ASEAN năm 2025 có thể đạt 305 tỷ USD tổng giá trị hàng hóa (GMV), tăng khoảng 17% so với năm trước. Trong cấu trúc đó, thương mại điện tử tiếp tục là động lực tăng trưởng chủ lực.

Báo cáo của Momentum Works cho thấy GMV thương mại điện tử Đông Nam Á năm 2025 đạt khoảng 157,6 tỷ USD, tăng gần 23%. Việt Nam nằm trong nhóm thị trường tăng trưởng nhanh nhất ASEAN.

Sản phẩm mực cấp đông của Công ty cổ phần chế biến thủy sản xuất nhập khẩu Kiên Cường, tỉnh An Giang. Ảnh: Văn Sĩ - TTXVN

Thương mại điện tử không chỉ thúc đẩy lưu thông hàng hóa trong nước mà còn trở thành kênh quan trọng giúp hàng hóa Việt Nam tiếp cận thị trường quốc tế. Đáng chú ý, sự phát triển của thương mại điện tử Việt Nam đang gắn chặt với hệ sinh thái số ASEAN. Các nền tảng lớn như Shopee, Lazada, GrabMart hay TikTok Shop đều tận dụng mạnh mạng lưới logistics và thương mại xuyên biên giới trong khu vực để mở rộng hoạt động.

Theo bà Lê Hoàng Oanh, Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, năm 2026 Việt Nam đặc biệt chú trọng hợp tác quốc tế; trong đó mục tiêu quan trọng là hoàn tất ký kết Hiệp định Khung ASEAN về Kinh tế số (DEFA). Đặc biệt, DEFA kỳ vọng sẽ tạo nền tảng cho dòng chảy dữ liệu xuyên biên giới, thương mại số và hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái kinh tế số ASEAN.

Không chỉ thương mại điện tử, quá trình chuyển đổi xanh cũng đang mở ra dư địa hợp tác mới giữa Việt Nam và ASEAN. Theo các chuyên gia thương mại, việc ASEAN thúc đẩy chuyển đổi số và chuyển đổi xanh sẽ giúp Việt Nam tăng sức hút đối với dòng vốn đầu tư quốc tế.

Báo cáo của PwC Việt Nam chỉ rõ, tỷ lệ xe điện trong tổng lượng xe bán ra tại Việt Nam hiện đạt khoảng 33%, cao hơn đáng kể mức trung bình của ASEAN. Đặc biệt, VinFast hiện đã trở thành thương hiệu dẫn đầu doanh số xe điện trong nhóm 6 quốc gia ASEAN được khảo sát và mở rộng mạnh hoạt động tại Indonesia, Philippines cũng như nhiều thị trường trong khu vực.

Ông Phạm Sanh Châu, CEO châu Á của Vingroup kiêm CEO VinFast châu Á cho biết, chiến lược của doanh nghiệp là từng bước xây dựng hệ sinh thái xanh đồng bộ tại ASEAN, từ giao thông điện hóa đến năng lượng tái tạo và hạ tầng dịch vụ. Việc mở rộng hiện diện tại trung tâm kinh tế lớn trong khu vực là bước đi cụ thể hóa chiến lược dài hạn của Vingroup trong phát triển hệ sinh thái xanh tại châu Á.

Trong khi đó, ngành dệt may cũng cho thấy xu hướng liên kết ngày càng sâu của Việt Nam với ASEAN. Với chiến lược đa dạng hóa thị trường và hội nhập sâu rộng, hàng dệt may Việt Nam đã có mặt tại 138 quốc gia và vùng lãnh thổ. ASEAN tiếp tục là một trong những thị trường ổn định nhất của ngành.

Theo số liệu từ Hiệp hội Dệt may Việt Nam, tỷ trọng xuất khẩu dệt may của Việt Nam sang ASEAN đã tăng từ 5,8% năm 2020 lên 6,74% vào năm 2025 phản ánh xu hướng gắn kết ngày càng sâu hơn của chuỗi cung ứng dệt may trong khu vực. Ông Vũ Đức Giang- Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam cho hay, ASEAN dần trở thành một trong những trung tâm sản xuất dệt may mới của thế giới nhờ lợi thế về lao động, môi trường chính trị ổn định và khả năng đáp ứng ngày càng tốt các tiêu chuẩn quốc tế. Tuy nhiên, để duy trì vị thế này, doanh nghiệp trong khu vực cần thích ứng nhanh với xu hướng sản xuất xanh, minh bạch chuỗi cung ứng và yêu cầu ngày càng cao về truy xuất nguồn gốc sản phẩm.

*Gia tăng liên kết

Bên cạnh đà tăng trưởng tích cực, quan hệ thương mại Việt Nam - ASEAN cũng đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng liên kết và năng lực cạnh tranh nội khối. Theo các chuyên gia, dư địa hợp tác giữa Việt Nam và ASEAN còn rất lớn khi thương mại nội khối mới chiếm khoảng 20-22% tổng kim ngạch toàn khu vực.

Việc xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn đang trở thành hướng đi chiến lược giúp nông nghiệp TP. Hồ Chí Minh nâng cao giá trị và mở rộng thị trường xuất khẩu. Ảnh: Hoàng Nhị - TTXVN

Để tận dụng hiệu quả hơn các FTA khu vực như AFTA, ATIGA hay RCEP, doanh nghiệp Việt Nam cần tiếp tục nâng cao năng lực cạnh tranh, phát triển thương hiệu và gia tăng hàm lượng công nghệ trong sản phẩm xuất khẩu; đồng thời đáp ứng tốt hơn tiêu chuẩn chuyển đổi xanh, số hóa và phát triển bền vững để tham gia sâu vào chuỗi cung ứng khu vực. Hơn nữa, trong bối cảnh ASEAN thúc đẩy mạnh kết nối chuỗi cung ứng, logistics, thương mại điện tử và kinh tế số, Việt Nam được đánh giá có nhiều tiềm năng trở thành trung tâm sản xuất, logistics và thương mại số mới của khu vực nhờ vị trí địa lý thuận lợi cùng mạng lưới FTA rộng lớn.

Cùng với đà tăng trưởng thương mại, xúc tiến thương mại giữa Việt Nam và ASEAN cũng đang chuyển mạnh theo hướng thực chất. Hàng hóa Việt Nam ngày càng mở rộng hiện diện tại thị trường ASEAN qua hệ thống bán lẻ hiện đại, nền tảng thương mại số và mạng lưới phân phối khu vực. Đặc biệt, Bộ Công Thương cùng hệ thống thương vụ Việt Nam tại ASEAN tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp thông tin thị trường, kết nối đối tác và tháo gỡ rào cản kỹ thuật nhằm thúc đẩy thương mại nội khối phát triển bền vững và hiệu quả.

Tại Hội nghị Hội đồng Cộng đồng Kinh tế ASEAN lần thứ 27, Thứ trưởng Bộ Công Thương Phan Thị Thắng khẳng định: Việt Nam sẵn sàng hợp tác chặt chẽ với các quốc gia thành viên ASEAN nhằm tăng cường khả năng chống chịu của nền kinh tế khu vực trước biến động bên ngoài.

Với hơn 30 năm đồng hành cùng ASEAN, Việt Nam đang bước vào giai đoạn hội nhập sâu với vai trò ngày càng nổi bật trong liên kết kinh tế khu vực. Từ thương mại, kinh tế số, năng lượng xanh đến logistics và chuỗi cung ứng, không gian hợp tác Việt Nam - ASEAN tiếp tục được mở rộng theo hướng thực chất và bền vững, tạo động lực tăng trưởng mới và nâng cao vị thế của khu vực trong kinh tế toàn cầu.