Vượt giới hạn 'khuôn mẫu' về nhân tài

Sinh viên BUV. Ảnh: NTCC

Trong khi đó, nhiều dạng năng lực khác như: Nghệ thuật, sáng tạo, lãnh đạo hay khả năng đổi mới vẫn chưa được nhận diện và bồi dưỡng đầy đủ.

Khái niệm đã được mở rộng

Tại Trường THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam, quan niệm về nhân tài đang có sự chuyển dịch rõ nét. Theo bà Trần Thùy Dương - Hiệu trưởng nhà trường, nếu trước đây học sinh giỏi thường được “đóng khung” trong các môn học truyền thống như: Toán, Văn, thì nay, khái niệm nhân tài đã được mở rộng theo hướng đa dạng hơn, phù hợp với yêu cầu của thời đại.

Một học sinh chuyên Toán không chỉ hướng tới các kỳ thi quốc tế, mà còn có thể khẳng định bản thân trong lĩnh vực robot, kỹ thuật hay STEM. Điều cốt lõi là nhà trường và giáo viên thay đổi cách nhìn học sinh, không còn áp đặt một chuẩn mực duy nhất mà chú trọng ghi nhận sự khác biệt và năng lực riêng của từng em. Nhờ đó, mỗi học sinh đều có cơ hội được phát triển theo thế mạnh cá nhân và được nhìn nhận như một “tài năng” theo cách riêng.

Bên cạnh hoạt động học thuật, bà Dương cho rằng hệ sinh thái câu lạc bộ cũng trở thành điểm nhấn trong hành trình nuôi dưỡng nhân tài của nhà trường. Đây là không gian để học sinh được sống với đam mê, phát triển kỹ năng và năng lực cá nhân mà không chịu áp lực điểm số. Với nhiều thế hệ học sinh, những trải nghiệm ngoại khóa chính là ký ức sâu đậm nhất về mái trường.

Tuy nhiên, để nuôi dưỡng những “hạt giống tốt”, Hiệu trưởng Trường THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam nhấn mạnh, không chỉ cần đội ngũ giáo viên chất lượng mà còn đòi hỏi sự đầu tư đồng bộ về cơ sở vật chất, đặc biệt là hệ thống phòng thí nghiệm STEM trong bối cảnh khoa học công nghệ phát triển nhanh chóng. “Nhà trường kỳ vọng tiếp tục nhận được sự quan tâm đầu tư để hoàn thiện hạ tầng học tập, tạo điều kiện cho học sinh phát triển toàn diện, đúng với tinh thần đào tạo nhân tài trong kỷ nguyên mới”, bà Trần Thùy Dương chia sẻ.

Từ góc nhìn phổ thông, bà Nguyễn Thị Nhiếp, Hiệu trưởng Trường THPT Chu Văn An (Hà Nội) cho rằng, phát hiện tài năng chưa phải nút thắt lớn nhất. Hệ thống giáo dục phổ thông hiện nay vẫn nghiêng về thi cử, chọn ra một nhóm học sinh giỏi theo cùng một khuôn mẫu, trong khi nhiều dạng tài năng khác như: Nghệ thuật, lãnh đạo, sáng tạo chưa được nhận diện đầy đủ. Học sinh bị cuốn vào các kỳ thi, chạy theo huy chương, dẫn đến giỏi giải bài nhưng hạn chế trong tư duy độc lập và khả năng xử lý vấn đề thực tế.

Một điểm nghẽn khác là sự thiếu liên thông trong lộ trình phát triển. Bà Nguyễn Thị Nhiếp nhận thấy, không ít học sinh rất xuất sắc ở cấp THPT nhưng khi lên đại học lại không phát huy được năng lực do thiếu định hướng dài hạn và sự dẫn dắt liên tục.

Chương trình đào tạo vẫn mang tính đại trà, chưa có lộ trình riêng cho các trường hợp đặc biệt. Bên cạnh đó là rào cản tâm lý: Môi trường giáo dục chưa khuyến khích thử nghiệm và chấp nhận sai, khiến nhiều học sinh e dè, không dám bộc lộ hết khả năng.

Học sinh Trường THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam thi tài năng nghệ thuật. Ảnh: H.S

Không thể bị bó hẹp

Theo TS Nguyễn Thị Thìn - Phó Giám đốc Học viện Ngoại giao, vấn đề trước hết nằm ở tư duy. Đào tạo tài năng không thể bị bó hẹp trong khoa học công nghệ hay đổi mới sáng tạo, mà cần được nhìn như một quá trình phát triển toàn diện.

Cách tiếp cận hiện nay vẫn thiên về STEM, điều đó phù hợp với yêu cầu trước mắt, nhưng về dài hạn cần mở rộng sang các lĩnh vực khác để hình thành những con người đa năng, có khả năng thích ứng và dẫn dắt. “Tư duy tổng quát, liên ngành phải trở thành nền tảng nếu muốn nói đến đào tạo tài năng một cách đúng nghĩa”, TS Nguyễn Thị Thìn nhấn mạnh.

Ở góc độ phát hiện và bồi dưỡng nhân tài, bà Võ Hồng Hạnh - Giám đốc, Ban Quan hệ Đối tác và Hợp tác Doanh nghiệp, Trường Đại học Anh Quốc Việt Nam (BUV) cho rằng, cơ chế thu hút người học giỏi cần đủ rộng để nhận diện tài năng ở nhiều lĩnh vực khác nhau, không chỉ trong học thuật mà còn ở khoa học, nghệ thuật hay thể thao. Các chương trình học bổng tài năng vì thế được xem là một trong những công cụ quan trọng để tuyển chọn và khuyến khích học sinh, sinh viên có tiềm năng.

Tuy nhiên, theo bà Hạnh, khâu tuyển chọn mới chỉ là bước khởi đầu. Điều quan trọng hơn là phải có chiến lược nuôi dưỡng nhân tài trong suốt quá trình học tập, thông qua các chương trình hỗ trợ mang tính cá thể hóa, giúp người học nhận diện đúng năng lực, xác định đúng lộ trình và được định hướng vào những vị trí phù hợp sau tốt nghiệp.

Trên phương diện giáo dục đại học, PGS.TS Nguyễn Phong Điền - Phó Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội cho hay, các chương trình tài năng được tổ chức với quy mô nhỏ, mỗi lớp khoảng 25-30 sinh viên, tuyển chọn qua các kênh như: xét tuyển tài năng, thi đánh giá tư duy. Phần lớn sinh viên là học sinh giỏi quốc gia hoặc đến từ các trường chuyên, đảm bảo nền tảng học thuật vững.

Song song, nhà trường đẩy mạnh cá thể hóa lộ trình học tập thông qua việc gắn đào tạo với nghiên cứu và thực tiễn. Sinh viên tham gia trực tiếp vào các dự án trong phòng thí nghiệm, hợp tác doanh nghiệp, giải quyết các bài toán thực tế của sản xuất và xã hội. Hệ thống phòng thí nghiệm được đầu tư như một điều kiện cốt lõi.

Trong kỷ nguyên số, PGS.TS Nguyễn Phong Điền nhấn mạnh, sinh viên tài năng cũng thay đổi cách học, liên tục cập nhật công nghệ mới. Điều này tạo áp lực buộc nhà trường phải liên tục điều chỉnh chương trình, phương pháp giảng dạy để không tụt lại phía sau trong việc nuôi dưỡng nhân tài.