Xây dựng môi trường số an toàn, lành mạnh

Các đại biểu trao đổi tại Hội thảo “Mạng xã hội và sức khỏe tâm thần của trẻ em, thanh thiếu niên: Một vấn đề cần hành động”. (Ảnh: NAM CAO)

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng mạng xã hội mang lại tác động tích cực khi được sử dụng lành mạnh. Nhưng việc sử dụng quá mức, lệ thuộc mạng xã hội cũng để lại những hậu quả rất lớn.

Việc thường xuyên tiếp xúc với thông tin tiêu cực, độc hại, không phù hợp lứa tuổi trên môi trường mạng có thể dẫn đến căng thẳng, lo âu, trầm cảm, giảm chất lượng giấc ngủ và cảm nhận hạnh phúc thấp hơn.

“Trẻ em đang lớn lên trong hai thế giới: thế giới thực và thế giới số. Trách nhiệm của chúng ta là làm cho cả hai thế giới ấy đều an toàn. Không có một giải pháp đơn ngành nào cho sức khỏe tâm thần trẻ em và thanh thiếu niên trong thời đại số. Giáo dục, tâm lý, y tế, công nghệ và chính sách phải cùng ngồi vào một bàn”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thành Nam nhấn mạnh.

Phó Vụ trưởng Học sinh, Sinh viên (Bộ Giáo dục và Đào tạo) Nguyễn Thị Nhung phân tích: Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số và mạng xã hội đã ảnh hưởng sâu sắc đến thói quen và đời sống của học sinh, sinh viên; kéo theo những tác động tiêu cực đáng lo ngại đối với sức khỏe tâm thần như: giảm khả năng tập trung trong học tập, rối loạn giấc ngủ và giảm các hoạt động thể lực, rối loạn hành vi ăn uống, lo âu, trầm cảm và gặp các vấn đề bạo lực, lừa đảo trên môi trường mạng… ảnh hưởng đến sự phát triển về thể chất, tinh thần và các mối quan hệ xã hội của học sinh, sinh viên.

Báo cáo của Tổ chức Y tế thế giới cho thấy học sinh trung học phổ thông có tỷ lệ cảm thấy cô đơn cao hơn đáng kể so với học sinh trung học cơ sở.

Cụ thể, 3,68% học sinh trung học cơ sở luôn luôn và 5,92% thường xuyên cảm thấy cô đơn, trong khi các tỷ lệ này ở học sinh trung học phổ thông lần lượt là 6,16% và 10,14%; có 4,94% học sinh thường xuyên cảm thấy lo âu.

Tuy nhiên, hiện việc hỗ trợ sức khỏe tâm thần học đường gặp nhiều khó khăn do nhận thức của một bộ phận cán bộ quản lý, giáo viên, phụ huynh và học sinh về vấn đề này chưa đầy đủ; đội ngũ nhân viên y tế trường học chuyên trách mới chiếm 50,7%, trong đó chỉ có khoảng 30% có chuyên môn y tế...

Đáng chú ý, tâm lý sợ bị “gắn nhãn” có vấn đề về tâm thần cũng khiến nhiều học sinh không muốn tìm kiếm sự giúp đỡ…

Thực tế đó đòi hỏi cần đổi mới hoạt động truyền thông, giáo dục sức khỏe và chăm sóc sức khỏe tâm thần; trang bị cho học sinh kỹ năng sống, kỹ năng ứng phó với bạo lực, bắt nạt học đường và bắt nạt trên mạng; đồng thời xây dựng các mô hình trường học nâng cao sức khỏe, y tế trường học thân thiện.

Cuối tuần qua, đông đảo các chuyên gia, nhà khoa học tham gia Hội thảo “Mạng xã hội và sức khỏe tâm thần của trẻ em, thanh thiếu niên: Một vấn đề cấp thiết cần hành động” đã đề xuất một số giải pháp nhằm xây dựng môi trường số an toàn, lành mạnh cho trẻ em và thanh thiếu niên, nâng cao nhận thức và năng lực bảo vệ sức khỏe tâm thần trong bối cảnh chuyển đổi số; góp phần thực hiện và triển khai các chính sách bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng…

Phó Vụ trưởng Khoa giáo-Văn xã (Văn phòng Chính phủ) Dương Ngô Minh Nam cho rằng, việc bảo vệ sức khỏe tâm thần và quyền lợi của trẻ khi tham gia mạng xã hội cần sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý, doanh nghiệp công nghệ và chính trẻ em.

Hệ thống pháp luật về bảo vệ trẻ em trên không gian mạng đang từng bước được hoàn thiện, trong đó quy định rõ trách nhiệm của gia đình, Nhà nước và doanh nghiệp công nghệ trong bảo vệ thông tin riêng tư, ngăn chặn, gỡ bỏ nội dung độc hại, xâm hại trẻ em.

Bà Lê Anh Lan, chuyên gia giáo dục Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc tại Việt Nam cho rằng: Bảo vệ sức khỏe tâm thần của trẻ em trên mạng xã hội không nằm ở cấm đoán hay tách các em khỏi thế giới số.

Chính sách chỉ có thể thành công khi chúng ta tôn trọng trải nghiệm thực tế và đặt tiếng nói của chính các em làm trung tâm. Nhiều quốc gia đã triển khai những chính sách nhằm bảo vệ trẻ em, thanh thiếu niên trên môi trường mạng.

Tại Việt Nam, ngày 23/3/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 468/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026-2030”.

Chương trình đặt vấn đề bảo vệ và hỗ trợ trẻ em trên môi trường mạng trong một khung hành động dài hạn. Ngày 1/6/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 973/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình Sức khỏe học đường giai đoạn 2026-2035, tạo thêm cơ sở chính sách cho việc thúc đẩy sức khỏe và sự phát triển toàn diện của người học.

Về phía Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã xây dựng và công bố Dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 147/2024/NĐ-CP ngày 9/11/2024 của Chính phủ quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng, trong đó đề xuất không cho phép trẻ dưới 16 tuổi tự mở tài khoản mạng xã hội, cha mẹ mở thay, quản lý nội dung và giờ giấc và tài khoản của trẻ chỉ được xem, không đăng bài và bình luận.

Luật Phòng bệnh và Nghị định số 165/2026/NĐ-CP quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Phòng bệnh cũng nêu rõ: Công tác tư vấn, truyền thông, giáo dục sức khỏe (bao gồm nhiệm vụ truyền thông, giáo dục sức khỏe tâm thần) được xác định là nhiệm vụ trọng tâm thực hiện công tác phòng bệnh trong cơ sở giáo dục.

Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đang triển khai Kế hoạch Giáo dục sức khỏe tâm thần cho trẻ em, học sinh giai đoạn 2022-2025 với các nhiệm vụ trọng tâm: Truyền thông, nâng cao nhận thức và năng lực cho cán bộ quản lý giáo dục, giáo viên, nhân viên y tế trường học, cha mẹ học sinh về sức khỏe tâm thần; tăng cường công tác quản lý, chăm sóc sức khỏe toàn diện của học sinh trong trường học, hướng tới tổ chức đánh giá sức khỏe định kỳ kết hợp với lồng ghép hoạt động sàng lọc để phát hiện sớm các học sinh có vấn đề về sức khỏe tâm thần để tư vấn và hỗ trợ can thiệp, chuyển tuyến khi cần thiết, dự phòng các yếu tố nguy cơ của rối loạn tâm thần.

Mặt khác, đẩy mạnh hoạt động tập huấn, bồi dưỡng nâng cao năng lực, kỹ năng cho các cán bộ, giáo viên phụ trách tư vấn tâm lý, công tác y tế trường học tại các cơ sở giáo dục; xây dựng các tài liệu truyền thông, hướng dẫn công tác chăm sóc sức khỏe tâm thần, đánh giá sàng lọc để phát hiện học sinh có biểu hiện rối loạn sức khỏe tâm thần dành cho giáo viên, nhân viên y tế trường học…