Xây dựng tiểu đô thị di sản văn hóa: Phát huy giá trị di sản trong kỷ nguyên mới
Xây dựng đô thị di sản văn hóa đang là câu chuyện được quan tâm. Đối chiếu với các tiêu chí về đô thị di sản văn hóa đã được Chính phủ ban hành, trên địa bàn tỉnh Khánh Hòa có thể hình thành nên những tiểu đô thị di sản văn hóa ở xã Ninh Phước và xã Diên Khánh.
Mô hình phù hợp
Hiện nay, các tỉnh, thành phố như: Hà Nội, Ninh Bình, Huế, Đà Nẵng... đang nghiên cứu để xây dựng những đô thị di sản văn hóa có quy mô lớn. Trong đó, nổi bật là xây dựng TP. Hà Nội, TP. Huế và đô thị cổ Hội An (TP. Đà Nẵng) trở thành đô thị di sản văn hóa mang tính đại diện cho quốc gia. Điều này hoàn toàn có cơ sở bởi những đô thị này đã được UNESCO vinh danh nhiều lần trên nhiều lĩnh vực khác nhau và những giá trị di sản văn hóa của các đô thị mang tính đại diện cao cho đất nước. Trên thế giới, những thành phố như: Kyoto (Nhật Bản), Gyeongju (Hàn Quốc), Florence (Italia), Quebec (Canada) đều được định hướng xây dựng thành những đô thị di sản văn hóa. Từ đó, đưa di sản thành nền tảng cho phát triển du lịch, công nghiệp văn hóa và thương hiệu đô thị.
Nghệ nhân làm gốm Chăm ở làng Bàu Trúc, xã Ninh Phước.
Với tỉnh Khánh Hòa, tuy chưa đủ yếu tố để xây dựng đô thị di sản văn hóa tầm quốc gia nhưng việc xây dựng những tiểu đô thị di sản văn hóa với quy mô nhỏ hơn nhằm giữ gìn, phát huy và nâng tầm các giá trị di sản văn hóa là điều nằm trong tầm tay. Đối chiếu theo các tiêu chí của Chính phủ, tỉnh Khánh Hòa có thể thí điểm xây dựng những tiểu đô thị di sản văn hóa tại xã Ninh Phước và xã Diên Khánh. Ở xã Ninh Phước có nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại cần bảo vệ khẩn cấp và Lễ hội Katê được ghi danh di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Còn tại xã Diên Khánh có Thành Diên Khánh là di tích quốc gia và nghệ thuật hô hát bài chòi dân gian được UNESCO công nhận di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại.
Thời cơ nâng tầm di sản văn hóa
Đồng bào Chăm trên địa bàn xã Ninh Phước đang lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa riêng của địa phương. Nổi bật là làng nghề gốm Bàu Trúc - một trong những làng gốm cổ nhất Đông Nam Á, nơi cộng đồng người Chăm đang thực hành, trao truyền và gìn giữ di sản văn hóa phi vật thể nghệ thuật làm gốm đã được UNESCO ghi danh. Hằng năm, cùng với nhiều địa phương khác, đồng bào Chăm ở xã Ninh Phước lại tổ chức Lễ hội Katê với những nghi lễ thiêng liêng và phần hội sôi nổi. Đáng chú ý là lễ mở đền thờ Pô Klong Can gắn với lễ giỗ tổ nghề gốm Chăm ở làng Bàu Trúc. Sau phần nghi lễ, người dân trong những bộ trang phục đẹp mắt đã cùng nhau hát múa, biểu diễn những tiết mục dân ca, dân vũ đặc sắc của dân tộc Chăm.
Một góc Thành Diên Khánh trước khi tiến hành tu bổ, tôn tạo.
Đây là nguồn tài nguyên văn hóa quý giá, có vai trò quan trọng trong bảo tồn di sản, bản sắc văn hóa dân tộc, phát triển làng nghề truyền thống gắn với du lịch cộng đồng. Điều này càng có ý nghĩa hơn khi xã Ninh Phước đang định hướng phát triển lên phường. Ông Quảng Thúc Đoan - Chủ tịch UBND xã Ninh Phước cho biết, địa phương đang tập trung phát huy các lợi thế về địa lý, kết cấu hạ tầng, bản sắc văn hóa để thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Trong tháng 10, xã sẽ tổ chức lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc lần thứ I, nhân dịp Lễ hội Katê năm 2026. Qua đó, góp phần giữ gìn, phát huy, quảng bá những giá trị di sản văn hóa truyền thống, đặc trưng của địa phương.
Thành Diên Khánh được xếp hạng di tích cấp quốc gia vào tháng 11-1988. Thành Diên Khánh được xây dựng vào năm 1793 dưới thời chúa Nguyễn Phúc Ánh. Nơi đây đã diễn ra nhiều sự kiện lịch sử quan trọng thời nhà Nguyễn, thời Tây Sơn và trong công cuộc đấu tranh chống ngoại xâm, giành độc lập dân tộc. Đây là di sản có giá trị nhiều mặt về nghệ thuật, kiến trúc, văn hóa, lịch sử và quân sự. Hiện nay, Thành Diên Khánh đang được tu bổ, tôn tạo, dự kiến hoàn thành trong năm 2026. Sau tu bổ, các cơ quan chức năng của tỉnh cùng chính quyền địa phương sẽ có hướng khai thác, phát huy giá trị Thành Diên Khánh vào hoạt động du lịch văn hóa. Ngoài ra, trên địa bàn xã Diên Khánh còn có các di tích cấp quốc gia khác gồm: Văn miếu Diên Khánh, Miếu thờ Trịnh Phong, Đền thờ Trần Quý Cáp. Cùng với đó là di sản văn hóa phi vật thể nghệ thuật hô hát bài chòi dân gian vẫn được các nghệ nhân và người dân thực hành biểu diễn hằng ngày. Đặc biệt, xã Diên Khánh cũng hội tụ đủ yếu tố lên phường và trở thành một cực tăng trưởng phía tây khu vực Nha Trang.
Theo ông Lê Văn Hoa - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, các xã Ninh Phước, Diên Khánh có nhiều tiềm năng, giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể mang tính đặc trưng, tiêu biểu. Trên cơ sở hệ thống những di tích, di sản văn hóa đó hoàn toàn có thể kết nối để nâng tầm giá trị. Việc thí điểm xây dựng tiểu đô thị di sản văn hóa ở 2 địa phương này có thể xem là hướng đi mang nhiều yếu tố tích cực đối với công tác bảo tồn, phát huy di sản văn hóa trong kỷ nguyên mới. Đây cũng là việc làm cần thiết nhằm hiện thực hóa các nội dung chỉ đạo của Trung ương, của tỉnh về phát triển văn hóa Việt Nam.
Ngày 14-7-2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 282 quy định chi tiết một số điều và hướng dẫn thi hành Nghị quyết số 28 ngày 24-4-2026 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam. Trong đó, quy định rõ các tiêu chí thí điểm mô hình đô thị di sản văn hóa với 5 nội dung, cụ thể: Đô thị có di sản văn hóa được hình thành trong quá trình hình thành và phát triển của địa phương; có quan hệ chặt chẽ giữa đô thị với di sản văn hóa và giá trị của di sản văn hóa phải tạo nên giá trị của đô thị; có từ 2 di sản văn hóa vật thể hoặc di sản văn hóa phi vật thể, di sản tư liệu trên địa bàn được Việt Nam hoặc UNESCO công nhận, xếp hạng hoặc ghi danh. Đồng thời, đô thị di sản văn hóa còn phải ban hành và thực hiện tốt quy chế quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn; có kinh nghiệm thực tiễn trong công tác đầu tư, bảo tồn, tôn tạo, quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa theo quy định của pháp luật về di sản văn hóa...
