Xây dựng văn hóa đọc từ gốc

Ý nghĩa này càng trở nên thiết thực khi đối tượng trung tâm mà tủ sách hướng tới chính là thiếu nhi. Việc đầu tư một tủ sách dành riêng cho trẻ em, vì thế, góp phần xây dựng văn hóa đọc từ gốc trong các tầng lớp nhân dân, đặc biệt là thiếu nhi, thế hệ tương lai của đất nước.

Nhiều tín hiệu tích cực từ một tủ sách

Vừa ra mắt vào chiều 24/4 tại Hà Nội, tủ sách gồm 11 tác phẩm đoạt Giải thưởng Văn học Kim Đồng lần thứ Nhất (2023 - 2025). Cụ thể: Nên làm gì khi trời nổi gió của Giai Du (Giải Nhất); Chuyện ở làng Mênh Mông của Nguyễn Thị Như Hiền, Người đàn ông có chiếc xe tải màu hồng của Giáp Thị Thùy Dương (Giải Nhì).

Còn có Xa ngoài kia cánh đồng của Cao Nguyệt Nguyên, Thế giới đảo ngược của Nguyễn Quỳnh Mai, Rừng cây tùng của Phạm Thu Hà (Giải Ba); Bà phù thủy đi mua ve chai của Phát Dương, Làng ta có một anh hùng của Nguyễn Quang Lập; Con sư tử trong lâu đài quỷ dữ của Quyên Gavoye; Cuốn cổ thư của một mẫu thần của Nguyễn Hoàng Diệu Thủy, Ngày nay có một ông trời của Lạc An (Giải Tư).

Tủ sách Giải thưởng Văn học Kim Đồng ra mắt dịp này gồm 11 cuốn

Những tác phẩm này cho thấy một phổ sáng tác tương đối rộng về đề tài. Ở đó, người đọc có thể gặp những câu chuyện ấm áp tình người, thấm đẫm lòng trắc ẩn; những trang viết chữa lành về gia đình, tình thân và sự trưởng thành; những câu chuyện đồng thoại giàu tưởng tượng, hài hước và nhân văn; những câu chuyện mang hơi thở hiện đại.

Đáng chú ý, cả 11 cuốn sách trong tủ sách này còn được đầu tư về mỹ thuật với tranh minh họa màu, bìa cứng, bìa áo trang trọng.

Lễ ra mắt Tủ sách Giải thưởng Văn học Kim Đồng tại Phố sách Hà Nội

Chia sẻ với Thể thao và Văn hóa, TS Giáo dục Nguyễn Thụy Anh (Chủ nhiệm CLB Đọc sách cùng con) bày tỏ, việc hình thành Tủ sách Giải thưởng Văn học Kim Đồng trước hết mang lại một tín hiệu tích cực đối với đời sống đọc của trẻ em. Là thành viên Hội đồng giám khảo, chị cho biết quá trình chấm giải được thực hiện một cách chu đáo, thận trọng, với những tiêu chí nghiêm cẩn nhưng cũng đầy sự nồng nhiệt.

Chính điều này tạo nên một cảm xúc đặc biệt cho những người tham gia, khi không chỉ được đọc các bản thảo chất lượng mà còn được chứng kiến các tác phẩm được hoàn thiện thành những cuốn sách đẹp, được chăm chút đến từng chi tiết minh họa. Theo chị, sự chỉn chu này thể hiện một thái độ trân trọng đối với độc giả nhỏ tuổi, và trẻ em hoàn toàn có thể cảm nhận được điều đó.

TS Giáo dục Nguyễn Thụy Anh (trái) giao lưu cùng các bạn học sinh tại sự kiện ra mắt Tủ sách Giải thưởng Văn học Kim Đồng

Từ góc nhìn rộng hơn, TS Thụy Anh cho rằng trong bối cảnh hiện nay, sách thiếu nhi không còn khan hiếm, thậm chí đang phát triển mạnh với sự tham gia của nhiều đơn vị xuất bản. Điều đó cho thấy nhu cầu đọc của trẻ em vẫn tồn tại rõ ràng.

Tuy nhiên, chính trong sự phong phú này, vai trò của một giải thưởng uy tín trở nên quan trọng hơn, bởi nó tạo ra điểm tựa về chất lượng và niềm tin. Việc hình thành một tủ sách từ các tác phẩm đoạt giải, theo chị, không chỉ bổ sung thêm lựa chọn, mà còn giúp trẻ em nhận thấy mình thực sự được quan tâm một cách cụ thể, thay vì chỉ dừng ở những tuyên bố chung chung như trước đây.

Bên cạnh tác động tới người đọc, tủ sách cũng được kỳ vọng tạo hiệu ứng lan tỏa đối với đội ngũ sáng tác. Theo TS Thụy Anh, việc nhìn thấy những cuốn sách được đầu tư nghiêm túc cả về nội dung lẫn hình thức có thể khơi gợi nhu cầu viết, nhu cầu kể chuyện cho trẻ em ở nhiều tác giả, đồng thời mở ra khả năng hình thành một lực lượng sáng tác gắn bó lâu dài với văn học thiếu nhi.

Rõ ràng, trong bối cảnh chuyển đổi mạnh mẽ của ngành xuất bản, trong đó xuất bản là nền tảng của tri thức và động lực của công nghiệp văn hóa, NXB Kim Đồng tiếp tục khẳng định định hướng đầu tư cho sáng tác dành cho thanh thiếu nhi và Giải thưởng Văn học Kim Đồng là cam kết bền bỉ với mục tiêu góp phần phát triển đội ngũ sáng tác trong nước, góp phần vào dòng chảy phát triển của nền văn học Việt Nam.

Để hình thành văn hóa đọc thực sự

Từ sự ra đời của Tủ sách Giải thưởng Văn học Kim Đồng, TS Giáo dục Nguyễn Thụy Anh cho rằng, để một tủ sách thực sự có khả năng khơi dậy niềm yêu thích đọc và từ đó hình thành văn hóa đọc ở trẻ em, điều kiện tiên quyết vẫn bắt đầu từ chính những cuốn sách.

Trẻ em muốn đọc thì trước hết phải có sách dành cho các em, và cuốn sách ấy không chỉ cần hay mà còn phải đẹp. Nếu như trước đây, một tác phẩm có nội dung tốt có thể đủ sức giữ chân người đọc bất chấp hình thức, thì trong bối cảnh hiện nay, khi trẻ em lớn lên trong môi trường giàu trải nghiệm nghe nhìn, yếu tố thị giác trở nên đặc biệt quan trọng. Từ phông chữ, kích thước chữ, cách dàn trang đến minh họa đều cần được tính toán kỹ lưỡng để tạo cảm giác dễ chịu khi tiếp cận, không gây mỏi mắt, đồng thời đủ sức hấp dẫn để trẻ không ngại cầm sách lên và mở ra đọc. Chính sự lôi cuốn ban đầu này là bước khởi đầu cần thiết để hình thành thói quen với sách.

TS Giáo dục Nguyễn Thụy Anh chia sẻ niềm vui đọc sách cùng các bạn nhỏ. Ảnh: CLB Đọc sách cùng con

Từ thói quen, theo Chủ nhiệm CLB Đọc sách cùng con, để hình thành một văn hóa đọc thực sự, trẻ em cần được trang bị kỹ năng đọc, và đây là trách nhiệm không chỉ của nhà trường mà còn của gia đình. Từ kinh nghiệm làm việc với phụ huynh và giáo viên, chị Thụy Anh cho rằng nhiều khi chính cách người lớn tiếp cận sách lại vô tình làm mất đi hứng thú đọc của trẻ.

Cụ thể, những yêu cầu mang tính áp đặt như đọc xong phải rút ra bài học, phải viết lại nội dung, có thể khiến việc đọc trở thành một nhiệm vụ nặng nề. Thay vào đó, việc tiếp cận cần diễn ra một cách nhẹ nhàng, xuất phát từ nhu cầu và cảm xúc của chính các em. Có thể bắt đầu từ một đoạn văn gợi tò mò, một câu hỏi mở khi nhìn vào bìa sách, hay những trò chơi nhỏ xoay quanh nội dung, qua đó dẫn dắt trẻ bước vào thế giới của văn bản theo cách tự nhiên.

Từ góc nhìn rộng hơn, chuyên gia này cho rằng đời sống văn học nghệ thuật dành cho thiếu nhi hiện nay đang có nhiều chuyển biến tích cực. Số lượng sách xuất bản cho thiếu nhi chiếm tỷ lệ ngày càng lớn, phản ánh sự quan tâm rõ rệt của các đơn vị làm sách. Cùng với đó là sự đa dạng về thể loại và cách tiếp cận, từ những câu chuyện hiện thực gần gũi đến những thế giới giả tưởng, những lối diễn đạt mới phù hợp với tâm lý trẻ em. Sự phong phú này giống như một "bữa tiệc" với nhiều lựa chọn, giúp trẻ không cảm thấy bị áp đặt và dễ dàng tìm thấy những gì phù hợp với mình.

Không gian đọc sách ấm áp tại CLB Đọc sách cùng con. Ảnh: CLB Đọc sách cùng con

Bên cạnh đó, sự xuất hiện của nhiều giải thưởng, từ quy mô lớn như Giải thưởng Hội Nhà văn Viên Nam, Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn (do báo Thể thao và Văn hóa tổ chức), Giải thưởng Văn học Kim Đồng đến những cuộc thi nhỏ hơn, cũng đang góp phần phát hiện và nuôi dưỡng những "mầm" sáng tác mới. Tuy vậy, TS Thụy Anh cho rằng, sự phát triển này nên được nhìn nhận như một quá trình bền bỉ, không nên kỳ vọng vào những bứt phá tức thời, bởi chính sự chậm rãi, tích lũy mới tạo nên nền tảng vững chắc.

Từ thực tế này, vấn đề đặt ra không còn nằm ở việc thiếu sách hay thiếu hoạt động khuyến đọc, mà là làm thế nào để nâng cao hiệu quả của những nỗ lực đã có. TS Thụy Anh cho biết, trong thời gian qua, công tác tuyên truyền và các phong trào đọc sách đã đạt được độ lan tỏa rộng, nhưng để đi xa hơn, cần chuyển trọng tâm sang phương pháp.

Theo chị, việc tổ chức các cuộc thi, các hoạt động quy mô lớn vẫn cần thiết, nhưng không nên dừng lại ở bề nổi mà phải đi sâu vào cách tiếp cận cụ thể với từng người đọc. Đó có thể là những buổi chia sẻ nhỏ, những tương tác trực tiếp giữa người lớn và trẻ em, nơi cách đặt câu hỏi, cách gợi mở, cách "mời" một đứa trẻ đọc sách trở thành yếu tố quyết định. "Ngay cả giáo viên hay phụ huynh cũng chưa chắc đã đọc nhiều hơn trẻ, nhưng điều quan trọng là biết cách khơi gợi hứng thú và dẫn dắt quá trình đọc".

TS Giáo dục Nguyễn Thụy Anh hướng dẫn các bạn học sinh đọc sách. Ảnh: CLB Đọc sách cùng con

Chuyên gia này cũng thẳng thắn chỉ ra một thực tế còn tồn tại: Không ít hoạt động khuyến đọc vẫn mang tính hình thức, tập trung theo mùa vụ, điển hình như việc hưởng ứng rầm rộ trong một thời điểm rồi nhanh chóng lắng xuống. Theo chị, việc xây dựng văn hóa đọc không nhất thiết phải gắn với những chương trình quy mô lớn, mà đôi khi bắt đầu từ những thực hành rất nhỏ, như chia sẻ một câu văn hay, cùng nhau trò chuyện về một chi tiết gây xúc động, từ đó khơi gợi sự quan tâm và dẫn dắt trẻ tìm đến cuốn sách.

Sâu hơn, theo TS Thụy Anh, điều cốt lõi vẫn là giúp trẻ trả lời được câu hỏi "đọc để làm gì". Khi được trang bị kỹ năng đọc, biết cách tiếp cận văn bản, ghi nhớ, suy nghĩ và kết nối, trẻ sẽ nhận được nhiều giá trị hơn từ mỗi cuốn sách, từ đó hình thành cảm giác hào hứng và nhu cầu đọc tự thân. Khi việc đọc đáp ứng được một nhu cầu thực sự của bản thân, nó sẽ không còn là nghĩa vụ, mà trở thành một hành vi tự nhiên và bền vững. Và theo chị, đó chính là vấn đề cốt lõi của phương pháp.