Xứ Quảng với hai tổng tập tư liệu đồ sộ của EFEO

Những ngôi đình xứ Quảng. Ảnh: Phương Thảo

Dấu ấn đậm nét nhất là đợt khảo sát quy mô lớn của Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (École française d’ExtrêmeOrient - EFEO) tại Hà Nội đã cho ra đời hai bộ tư liệu đồ sộ về xứ Quảng là “Quảng Nam tỉnh tạp biên” và “Quảng Nam xã chí” rất có ý nghĩa về văn bản học, giúp chúng ta hiểu rõ hơn giá trị thực chứng của di sản này.

Không khí học thuật mới

Người Pháp đến Việt Nam đã nhận thấy muốn quản lý, khai thác hiệu quả xứ sở này, cần hiểu rõ cấu trúc xã hội bản địa, với hạt nhân là làng xã, dòng họ. EFEO, được thành lập năm 1900 tại Hà Nội, trở thành trung tâm điều phối các hoạt động nghiên cứu khoa học chuyên nghiệp đương thời. Đầu thế kỷ 20, EFEO đã phát động những chương trình điều tra, khảo sát lớn trên quy mô toàn quốc, nhắm vào các di tích khảo cổ hay đền đài lớn và đi sâu vào từng ngóc ngách của đời sống làng xã thông qua việc sao chép văn bản Hán Nôm, thần tích, sắc phong và hương ước. “Quảng Nam tỉnh tạp biên” và “Quảng Nam xã chí” là những hồ sơ chi tiết được lập nên như vậy.

Dựa trên các ký hiệu lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, có thể thấy sự kết nối chặt chẽ giữa hai bộ tư liệu này. “Quảng Nam tỉnh tạp biên” (Ký hiệu A.3116) là tổng tập đồ sộ 3.446 trang Hán Nôm được sao chép lại rất hệ thống từ các văn bản gốc (hoành phi, câu đối, sắc phong, địa bạ, bản văn hành chính). Đặc biệt, các văn bản này thường đi kèm những ghi chú, thông tin khảo sát bằng tiếng Việt và tiếng Pháp về lịch sử lập làng, địa lý và kinh tế...

Còn “Quảng Nam xã chí” (Ký hiệu AJ.23/1-8) là các bản báo cáo bằng tiếng Việt chi tiết hơn về tình hình xã hội, phong tục tập quán mỗi làng quê. Tuy có tên gọi khác nhau trong danh mục lưu trữ, nhưng về bản chất phương pháp luận và cách thức thu thập, chúng đều tuân thủ một quy trình khảo sát thống nhất của EFEO.

Sự tương đồng về hình thức trình bày, cách thức sao chép văn bản Hán Nôm cùng những ghi chú bằng tiếng Pháp - Việt cho thấy đây là kết quả của một chương trình điều tra đồng bộ. EFEO đã huy động các viên chức địa phương, các học giả Hán học tại chỗ phối hợp với các chuyên gia của Viện để thực hiện thu thập dữ liệu rất khoa học.

Diện mạo văn hóa làng xã

Khác với các ghi chép mang tính dã sử hoặc tản mạn, đợt khảo sát của EFEO tại Quảng Nam mang tính hệ thống cao. “Quảng Nam tỉnh tạp biên” đã chia thành 79 tập tương ứng với các phủ, huyện, tổng và xã khắp xứ Quảng. Tập tư liệu không chỉ tập trung vào một khía cạnh mà hòa quyện giữa văn bản Hán Nôm truyền thống và các thông tin khảo sát thực địa. Cạnh đó, tổng tập nổi bật với toàn bộ bản sao, bản gốc thu thập được đều được ký hiệu hóa, phân loại theo tiêu chuẩn thư viện học phương Tây, giúp các nhà nghiên cứu sau này dễ dàng tra cứu và đối chiếu…

Những ngôi đình xứ Quảng. Ảnh: Phương Thảo

“Quảng Nam tỉnh tạp biên” có nguồn tư liệu Hán Nôm khổng lồ bao gồm những báo cáo, đơn từ có liên quan đến di sản sắc phong thần, sắc phong các quan viên, các loại công văn, đơn từ, gia phả, câu đối, hoành phi ở các đền chùa và tư gia trên địa bàn tỉnh Quảng Nam thời Nguyễn. Qua đó, có thể nhận thấy được sứ mệnh kinh tế trong nội – ngoại thương, giao thương quốc tế và tiền đồn, bàn đạp mở cõi về Nam của xứ Quảng, nhất là từ khía cạnh nền tảng văn hóa gia tộc và làng xã, đời sống kinh tế, đời sống tín ngưỡng, phong tục tập quán.

Hai bộ tài liệu đồ sộ này là sản phẩm của EFEO trong đợt khảo sát làng quê xứ Quảng năm 1943 - 1944, mang nhiều ý nghĩa quan trọng. Trước hết là phục hồi diện mạo văn hóa làng xã. Do tác động nặng nề của chiến tranh và thiên tai, nhiều văn bản gốc của làng quê xứ Quảng bị mất mát nên nhờ đó, chúng ta có được những bản sao trung thực từ đầu thế kỷ 20, giúp tái hiện lịch sử khai phá lập làng, vai trò của các dòng họ tiền hiền, hậu hiền mở cõi. Cạnh đó, vai trò của dòng họ trong thiết chế làng xã cũng được làm rõ.

Di sản Hán Nôm được EFEO sao chép là minh chứng sống động cho cấu trúc xã hội xứ Quảng. Dòng họ là đơn vị huyết thống, là chủ thể văn hóa, duy trì các giá trị đạo đức và phong tục thông qua các thiết chế như nhà thờ họ, thuận ước. Những trang tư liệu cổ xưa chứa đựng “mã gen” văn hóa xứ Quảng. Hiện nay, khi làng xã và dòng họ đang đứng trước những thách thức của đô thị hóa, thiên tai…, việc giải mã và công bố những tư liệu từ EFEO là cách làm hữu hiệu để giữ gìn sợi dây liên kết xưa nay.

Những nỗ lực phiên âm, dịch nghĩa và số hóa này chính là sự tiếp nối tinh thần khoa học mà EFEO đã bắt đầu từ hơn một thế kỷ trước, giúp khẳng định tính trường tồn của văn hóa xứ Quảng.

Tiền hiền - gia tộc xưa mở cõi lập làng, phát quang phong khí thì nay, trong bối cảnh xã hội hiện đại, sự hội tụ tinh thần gia tộc, bồi bổ nguyên khí để vững bền gốc rễ từ cội nguồn gia tộc, làng xã cho tới nhà nước cũng là công việc muôn phần ý nghĩa.

TRẦN ĐÌNH HẰNG