Xung đột Iran đẩy kinh tế toàn cầu vào làn sóng bất ổn mới
Theo AP ngày 10/3, cuộc chiến với Iran đang tạo ra một cú sốc mới đối với kinh tế toàn cầu khi giá năng lượng và phân bón tăng mạnh, làm dấy lên nguy cơ lạm phát cao hơn, thiếu lương thực tại các nước nghèo và gây áp lực lớn lên chính sách tiền tệ của nhiều ngân hàng trung ương.
Đống đổ nát sau các cuộc tập kích tại Tehran, Iran ngày 4/3/2026. Ảnh: THX/TTXVN
Một trong những yếu tố gây tác động mạnh nhất là eo biển Hormuz, tuyến vận tải chiến lược mà khoảng 20% nguồn cung dầu mỏ toàn cầu phải đi qua. Tuyến đường này gần như bị tê liệt sau khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc tấn công tên lửa ngày 28/2 khiến lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei thiệt mạng.
Nhà kinh tế Maurice Obstfeld, chuyên gia tại Viện Peterson về Kinh tế Quốc tế, cho rằng việc Iran đóng cửa eo Hormuz từ lâu đã được xem là kịch bản tồi tệ nhất đối với kinh tế thế giới và giờ đây kịch bản đó hiện đã trở thành hiện thực.
Gián đoạn tuyến vận tải này khiến thị trường năng lượng phản ứng mạnh. Giá dầu thô tăng từ dưới 70 USD/thùng vào ngày 27/2 lên gần 120 USD trước khi giảm về quanh mức 90 USD. Giá xăng theo đó cũng tăng nhanh tại nhiều khu vực.
Theo Hiệp hội Ô tô Mỹ, giá xăng trung bình tại Mỹ đã tăng lên 3,48 USD/gallon, so với mức dưới 3 USD chỉ một tuần trước đó. Tuy nhiên, tác động được cho là nghiêm trọng hơn tại châu Á và châu Âu, những khu vực phụ thuộc nhiều vào dầu và khí đốt Trung Đông.
Một số quốc gia đã bắt đầu áp dụng các biện pháp tiết kiệm năng lượng. Tại Ấn Độ, nhiều nhà hàng cảnh báo nguy cơ đóng cửa khi chính phủ ưu tiên khí đốt cho hộ gia đình. Thái Lan tạm dừng các chuyến công tác nước ngoài của công chức, Philippines triển khai tuần làm việc bốn ngày tại một số cơ quan, trong khi Việt Nam khuyến khích làm việc từ xa.
Theo bà Kristalina Georgieva, Tổng giám đốc Quỹ Tiền tệ Quốc tế, mỗi khi giá dầu tăng 10% và kéo dài trong phần lớn thời gian của năm, lạm phát toàn cầu có thể tăng thêm 0,4 điểm phần trăm và sản lượng kinh tế thế giới có thể giảm khoảng 0,2%.
Các chuyên gia ước tính khoảng 20 triệu thùng dầu mỗi ngày đang bị ảnh hưởng do gián đoạn vận tải qua eo Hormuz. Nhà kinh tế Simon Johnson của Viện Công nghệ Massachusetts cho rằng hiện không có công suất dư thừa ở nơi nào trên thế giới có thể bù đắp hoàn toàn lượng dầu thiếu hụt này.
Dù vậy, một số chuyên gia tin rằng kinh tế toàn cầu vẫn có khả năng chống chịu. Giáo sư Eswar Prasad tại Đại học Cornell cho rằng nền kinh tế thế giới từng vượt qua nhiều cú sốc lớn, bao gồm cuộc xung đột Nga - Ukraine và các biện pháp thuế quan diện rộng của Mỹ năm 2025.
Triển vọng kinh tế hiện phụ thuộc lớn vào diễn biến của giá dầu. Theo nhà kinh tế Neil Shearing của Capital Economics, nếu giá dầu quay trở lại vùng 70-80 USD/thùng, tác động đối với tăng trưởng toàn cầu có thể sẽ hạn chế hơn.
Cuộc chiến cũng đang tạo ra những bên thắng và bên thua trong nền kinh tế thế giới. Các quốc gia nhập khẩu năng lượng lớn như châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ và Trung Quốc chịu sức ép lớn từ chi phí năng lượng tăng cao, trong khi các nước xuất khẩu dầu như Na Uy, Nga và Canada có thể hưởng lợi từ giá dầu cao.
Không chỉ năng lượng, thị trường phân bón cũng chịu ảnh hưởng khi khoảng 30% lượng phân bón xuất khẩu toàn cầu đi qua eo biển Hormuz. Gián đoạn vận chuyển đang làm chi phí nông nghiệp tăng và có thể đẩy giá lương thực lên cao, đặc biệt tại các nước thu nhập thấp.
Đối với Mỹ, nước này hiện là quốc gia xuất khẩu năng lượng ròng nên có thể hưởng lợi phần nào từ giá dầu tăng. Tuy nhiên, người tiêu dùng Mỹ vẫn phải đối mặt với chi phí nhiên liệu cao hơn trong bối cảnh áp lực chi phí sinh hoạt gia tăng trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.
Cuộc khủng hoảng Iran cũng đặt các ngân hàng trung ương vào tình thế khó khăn. Giá năng lượng tăng vừa làm lạm phát cao hơn, vừa làm chậm tăng trưởng, khiến các nhà hoạch định chính sách phải cân nhắc giữa việc tăng lãi suất để kiềm chế lạm phát hay giảm lãi suất để hỗ trợ kinh tế.
Tại Cục Dự trữ Liên bang Mỹ, các nhà hoạch định chính sách đã có quan điểm chia rẽ về hướng đi lãi suất. Một số cho rằng thị trường lao động yếu cần được hỗ trợ bằng lãi suất thấp hơn, trong khi những người khác lo ngại lạm phát vẫn chưa trở lại mục tiêu 2%.
Theo ông Simon Johnson, ký ức về khủng hoảng dầu mỏ những năm 1970, khi giá năng lượng tăng vọt và lạm phát bùng nổ, vẫn ám ảnh các ngân hàng trung ương. Do đó, cú sốc năng lượng mới từ cuộc chiến Iran có thể khiến tranh luận về chính sách tiền tệ trở nên gay gắt hơn và làm giảm khả năng cắt giảm lãi suất trong thời gian tới.
