Áp dụng rubric chấm thi Ngữ văn: Vì sao văn mẫu khó còn là 'đường tắt' đến điểm cao?

Sau kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026, bên cạnh những tranh luận về đề thi Ngữ văn, thông tin Bộ GD&ĐT lần đầu áp dụng rubric trong chấm thi cũng thu hút sự quan tâm của dư luận.

Với không ít phụ huynh và học sinh, rubric là một khái niệm mới. Tuy nhiên, theo thầy Nguyễn Văn Lự, nguyên giáo viên Ngữ văn THPT Vĩnh Yên (Vĩnh Phúc cũ), đây không phải một phương pháp chấm thi hoàn toàn xa lạ, mà là bước cụ thể hóa các tiêu chí đánh giá vốn đã có trong môn Ngữ văn.

Rubric buộc giám khảo chấm đủ những gì lâu nay dễ bị bỏ qua

Theo thầy Lự, nhiều người đang hiểu rubric như một dạng đáp án chi tiết hơn hoặc một cách “đếm ý cho điểm”. Thực tế, đây chủ yếu là việc cụ thể hóa những tiêu chí vốn đã có trong hướng dẫn chấm Ngữ văn.

Theo vị giáo viên, điểm khác biệt của rubric không nằm ở việc tạo ra tiêu chí mới mà ở chỗ buộc giám khảo phải đánh giá đầy đủ cả nội dung lẫn hình thức bài làm. Những yêu cầu về bố cục, diễn đạt, chính tả, ngữ pháp hay tính sáng tạo,… vốn đã có trong đáp án, nhưng trên thực tế nhiều giám khảo thường tập trung nhiều vào nội dung mà chưa thật sự nghiêm ngặt với phần hình thức.

Với rubric, từng tiêu chí đều phải được tính điểm hoặc trừ điểm rõ ràng. Điều đó đồng nghĩa một học sinh có thể hiểu đúng vấn đề, trả lời đúng yêu cầu nhưng vẫn không đạt điểm tối đa, nếu diễn đạt chưa mạch lạc, mắc lỗi chính tả hoặc trình bày chưa đúng quy cách.

“Phụ huynh và học sinh có thể hiểu đơn giản rằng những tiêu chí trước đây đã có trong thang điểm nay được cụ thể hóa thành các mức điểm rõ ràng hơn. Giám khảo không thể bỏ qua phần hình thức hay chỉ đánh giá bài làm dựa trên cảm nhận chung như trước”, thầy Lự nói.

Đề thi môn Ngữ văn trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 (Ảnh: Sưu tầm)

Từ chấm đúng ý đến đánh giá đúng năng lực

Theo thầy Lự, ý nghĩa lớn hơn của rubric không chỉ nằm ở việc chuẩn hóa cách cho điểm mà còn ở việc thay đổi cách nhìn về một bài làm Ngữ văn.

Trong nhiều năm, việc học Ngữ văn ở không ít nơi vẫn chịu ảnh hưởng của lối học thuộc các dạng bài hoặc sao chép văn mẫu để phục vụ thi cử. Khi đó, những bài viết bám sát dàn ý, ý mẫu hoặc cách hiểu quen thuộc thường có nhiều lợi thế hơn trong quá trình chấm điểm. Ngược lại, những bài làm có cách tiếp cận khác, cách diễn đạt riêng hoặc góc nhìn mới đôi khi chưa được đánh giá tương xứng, dù học sinh có lập luận hợp lý.

Theo thầy Lự, rubric được kỳ vọng sẽ góp phần thay đổi cách đánh giá đó. Thay vì tập trung chủ yếu vào việc học sinh có viết đúng những ý đã được định hướng hay không, giám khảo sẽ phải xem xét đầy đủ hơn các tiêu chí về hiểu vấn đề, lập luận, diễn đạt và trình bày bài viết.

“Giám khảo phải hiểu rõ bản chất của các tiêu chí đánh giá. Những phần liên quan đến nội dung sẽ được cụ thể hóa hơn nhưng điều đó không hạn chế cách tiếp cận của học sinh đối với đề mở”, thầy Lự cho biết.

Theo ông, rubric không mâu thuẫn với tinh thần đề mở hay đáp án mở. Học sinh vẫn có thể đưa ra những góc nhìn khác nhau nếu có cơ sở và lập luận thuyết phục. Điều quan trọng là bài viết phải đáp ứng được các yêu cầu về nội dung, diễn đạt và trình bày theo những tiêu chí đã được xác định rõ.

Nhìn từ góc độ đó, rubric được kỳ vọng sẽ giảm dần lợi thế của những bài viết dựa chủ yếu vào học thuộc hoặc sao chép văn mẫu, đồng thời tạo điều kiện để những học sinh thực sự hiểu vấn đề, biết lập luận và diễn đạt suy nghĩ của mình được ghi nhận công bằng hơn.

Đổi cách chấm chỉ là bước đầu

Theo thầy Lự, tác động lớn nhất của rubric có thể không nằm trong phòng chấm thi mà ở chính lớp học.

Khi việc đánh giá không còn chỉ dựa vào mức độ “đúng ý” mà buộc giám khảo phải xem xét cả khả năng lập luận, diễn đạt và trình bày, giáo viên cũng sẽ phải điều chỉnh cách dạy. Những phương pháp thiên về học thuộc, ghi nhớ dàn ý hay sao chép văn mẫu sẽ khó còn phát huy hiệu quả như trước.

Thầy Nguyễn Văn Lự, nguyên giáo viên Ngữ văn THPT Vĩnh Yên (Vĩnh Phúc), cho rằng, rubric có thể tạo ra những thay đổi cơ bản trong cách dạy, cách học và đánh giá môn Ngữ văn.

Theo thầy, khi điểm số được gắn chặt hơn với năng lực thực chất, những học sinh hiểu đề, biết phân tích vấn đề, diễn đạt rõ ràng và trình bày mạch lạc sẽ có nhiều cơ hội được ghi nhận hơn.

Dù vậy, thầy Lự cho rằng, hiệu quả của rubric còn phụ thuộc vào quá trình triển khai trong thực tế. Việc bảo đảm sự thống nhất giữa các giám khảo, duy trì tính khách quan trong chấm thi và giảm áp lực thành tích ở địa phương vẫn là những thách thức đặt ra cho ngành giáo dục.

Gửi gắm tới học sinh, thầy Lự cho rằng điều quan trọng nhất không phải học thuộc nhiều hơn mà là hiểu sâu hơn. “Các em hãy đọc nhiều hơn, viết nhiều hơn, nói nhiều hơn và nghe nhiều hơn để tự mình nói và viết được điều mình hiểu theo cách thuyết phục nhất. Đọc để học hỏi chứ không phải để sao chép như văn mẫu”, thầy Nguyễn Văn Lự chia sẻ.

Việc Bộ GD&ĐT áp dụng rubric trong chấm thi Ngữ văn có thể chỉ là một thay đổi về kỹ thuật đánh giá. Tuy nhiên, đằng sau bảng tiêu chí chấm điểm ấy là một thông điệp lớn hơn: môn Văn đang đòi hỏi học sinh phải tự đọc, tự hiểu và tự bảo vệ quan điểm của mình, thay vì chỉ lặp lại những gì đã được học thuộc từ trước.