AUKUS '5 năm tuổi': Phép thử của liên minh thế kỷ XXI

Nhận định trên được báo Le Diplomate của Pháp đưa ra trong một bài phân tích đăng tải ngày 1/8. Theo tờ báo, thông qua AUKUS, Mỹ, Anh cùng Australia đã đặt cược uy tín chiến lược vào cuộc cạnh tranh dài hạn với Trung Quốc. Trong khi đó, Pháp mất hợp đồng quốc phòng trị giá hàng chục tỷ USD và suy giảm ảnh hưởng tại khu vực, còn Australia chấp nhận gắn tương lai quốc phòng nhiều thập kỷ tới với một chương trình đầy tham vọng nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro về tiến độ, năng lực công nghiệp và chi phí.

Cú sốc năm 2021 và lựa chọn của Australia

Ngày 15/9/2021, sự ra đời của AUKUS đã tạo nên một bước ngoặt địa chính trị. Trọng tâm của thỏa thuận là việc Mỹ hỗ trợ Australia sở hữu hạm đội tàu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhân-công nghệ mà Washington trước đó chỉ chia sẻ với Anh từ năm 1958.

Đối với Pháp, đây là cú sốc lớn. Hợp đồng đóng 12 tàu ngầm lớp Shortfin Barracuda ký với Australia năm 2016, có tổng giá trị ước tính lên tới khoảng 65 tỷ USD, bị hủy bỏ chỉ sau một đêm. Tuy nhiên, xét từ góc độ địa chiến lược, quyết định của Canberra phản ánh sự thay đổi trong môi trường an ninh hơn là vấn đề lòng tin hay đạo đức. Theo logic của chủ nghĩa hiện thực, lợi ích chiến lược luôn được đặt lên trên các cam kết thương mại và quan hệ truyền thống.

Trong bối cảnh Trung Quốc đẩy mạnh hiện đại hóa hải quân và mở rộng hiện diện trên khắp Tây Thái Bình Dương, Australia cho rằng tàu ngầm diesel-điện không còn đáp ứng yêu cầu tác chiến tại không gian biển rộng lớn của Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương. So với tàu ngầm thông thường, tàu ngầm hạt nhân có thể hoạt động liên tục nhiều tháng dưới mặt nước, triển khai trên khoảng cách xa và duy trì khả năng tàng hình cao hơn trở thành ưu thế đặc biệt quan trọng đối với một quốc gia phải bảo vệ các tuyến hàng hải trải dài từ Ấn Độ Dương đến Biển Đông.

Vì vậy, điều Australia từ bỏ không phải năng lực công nghiệp quốc phòng của Pháp mà là một phương án tác chiến không còn phù hợp với yêu cầu chiến lược mới. Thời điểm đó, Mỹ là quốc gia duy nhất có khả năng chia sẻ công nghệ này trong khuôn khổ một liên minh đặc biệt.

Quyết định tham gia AUKUS cũng phản ánh lựa chọn chiến lược của Australia: tiếp tục gắn chặt với cấu trúc an ninh do Mỹ dẫn dắt và mạng lưới tình báo Ngũ Nhãn (Five Eyes), nơi mức độ chia sẻ tình báo, công nghệ và phối hợp chiến lược vượt xa một quan hệ mua bán vũ khí thông thường. Đây không chỉ là quyết định hiện đại hóa lực lượng hải quân mà còn là sự khẳng định vị trí của Australia trong mạng lưới đồng minh nói tiếng Anh trước bối cảnh cạnh tranh nước lớn ngày càng gay gắt.

Nhìn từ góc độ đó, AUKUS không phải hệ quả của một sự cố ngoại giao nhất thời mà là biểu hiện của quá trình tái cấu trúc hệ thống liên minh tại Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương.

Năm năm nhìn lại: Thành công và thách thức

AUKUS được xây dựng trên hai trụ cột. Trụ cột thứ nhất là chuyển giao từ 3-5 tàu ngầm tấn công hạt nhân lớp Virginia cho Australia từ đầu những năm 2030, trước khi ba nước cùng phát triển lớp tàu ngầm SSN-AUKUS dự kiến đưa vào biên chế từ đầu thập niên 2040. Trụ cột thứ hai tập trung hợp tác phát triển các công nghệ quốc phòng tiên tiến như trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ siêu vượt âm, điện toán lượng tử, an ninh mạng, tác chiến điện tử và các hệ thống không người lái.

Đối với Australia, đây là chương trình hiện đại hóa quốc phòng lớn nhất trong lịch sử với tổng chi phí ước tính khoảng 368 tỷ AUD trong ba thập kỷ. Dù trải qua nhiều lần thay đổi chính phủ tại Australia, Mỹ và Anh, AUKUS vẫn được duy trì, cho thấy mức độ đồng thuận chiến lược giữa ba nước. Tuy nhiên, câu hỏi lớn nhất vẫn là liệu Mỹ có đủ năng lực công nghiệp để thực hiện các cam kết đã đưa ra hay không.

Nút thắt của AUKUS hiện nay không nằm ở quyết tâm chính trị mà ở năng lực đóng tàu của Mỹ. Tiến độ sản xuất tàu ngầm lớp Virginia nhiều năm qua liên tục chậm, khiến kế hoạch chuyển giao cho Australia bị đặt dấu hỏi. Cuộc rà soát AUKUS năm 2025 của chính quyền Tổng thống Trump vẫn khuyến nghị tiếp tục triển khai thỏa thuận, nhưng cũng thừa nhận điều này chỉ khả thi nếu Washington sớm mở rộng năng lực đóng tàu trong nước. Nếu không, Mỹ sẽ phải cân bằng giữa cam kết với đồng minh và yêu cầu duy trì sức mạnh của chính hạm đội mình.

Những hoài nghi vì thế cũng gia tăng tại Australia. Trong phiên điều trần công khai mùa Xuân năm 2026, cựu Ngoại trưởng Gareth Evans cho rằng Canberra đang đặt cược quá lớn vào cam kết của Washington. Theo ông, tàu ngầm hạt nhân chủ yếu phục vụ năng lực răn đe của liên minh, trong khi nhu cầu trước mắt của Australia là bảo vệ vùng đặc quyền kinh tế, các tuyến hàng hải và cơ sở hạ tầng trọng yếu. Điều đó đặt ra câu hỏi liệu khoản đầu tư khổng lồ này có thực sự phù hợp với yêu cầu phòng thủ trực tiếp của nước này.

Trái với những khó khăn của chương trình tàu ngầm hạt nhân, hợp tác công nghệ trong khuôn khổ Trụ cột thứ hai lại ghi nhận những bước tiến rõ rệt. Đầu tháng 7/2026, Cơ quan Đổi mới quốc phòng Australia (ASCA) đã cấp kinh phí cho nhiều doanh nghiệp, trong đó có BAE Systems và L3Harris, phát triển công nghệ thông tin liên lạc dưới nước và hệ thống điều khiển phương tiện không người lái tự hành.

Xa hơn câu chuyện chuyển giao tàu ngầm, trọng tâm của trụ cột này là xây dựng hệ sinh thái tác chiến hải quân thế hệ mới dựa trên AI, mạng lưới cảm biến và các phương tiện không người lái. Trong mô hình đó, ưu thế tác chiến sẽ ngày càng phụ thuộc vào khả năng kết nối dữ liệu, tự động hóa và phối hợp giữa con người với các hệ thống không người lái.

Đây cũng được xem là giá trị lâu dài nhất của AUKUS. Nếu chương trình tàu ngầm còn phụ thuộc vào năng lực công nghiệp và những biến động chính trị, thì hợp tác công nghệ mới là nền tảng giúp ba nước duy trì lợi thế chiến lược trong nhiều thập kỷ tới.

Những điều chỉnh chiến lược

Những diễn biến trong mùa Hè năm 2026 cho thấy lợi ích chiến lược cuối cùng vẫn lớn hơn những bất đồng trong quá khứ. Đầu tháng 7, hai quan chức cấp cao Bộ Quốc phòng Australia tham dự cuộc họp thường kỳ của Phái bộ Quốc phòng Pháp tại Canberra và khẳng định mong muốn mở rộng hợp tác với các doanh nghiệp quốc phòng Pháp, bất chấp việc chương trình tàu ngầm giữa hai nước bị hủy bỏ cách đây 5 năm vì AUKUS.

Canberra không tìm cách khôi phục hợp đồng tàu ngầm lớp Shortfin Barracuda mà chuyển sang hợp tác trong các lĩnh vực điện tử quốc phòng, radar, cảm biến và các hệ thống phụ trợ. Trong bối cảnh nhu cầu tái vũ trang của phương Tây vượt quá năng lực sản xuất của Mỹ, Australia buộc phải đa dạng hóa nguồn cung. Động thái này cho thấy cạnh tranh không loại trừ hợp tác khi lợi ích chiến lược thay đổi.

Bên cạnh Pháp, Hàn Quốc cũng nổi lên như một nhân tố đáng chú ý. Seoul đang phát triển chương trình tàu ngầm chạy bằng năng lượng hạt nhân sử dụng nhiên liệu uranium làm giàu ở mức thấp (LEU) dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA). Dù chưa thể thay thế AUKUS, chương trình này phản ánh xu hướng nhiều quốc gia muốn phát triển năng lực động lực hạt nhân hải quân với mức độ phụ thuộc thấp hơn vào Mỹ, đồng thời đặt ra những thách thức mới đối với cơ chế không phổ biến hạt nhân.

Trong khi đó, Trung Quốc tiếp tục chỉ trích AUKUS là cơ chế làm gia tăng đối đầu, phá vỡ cân bằng an ninh khu vực và tạo tiền lệ nguy hiểm đối với chế độ không phổ biến hạt nhân. Bắc Kinh coi đây là một mắt xích trong chiến lược kiềm chế do Mỹ dẫn dắt.

Những diễn biến này cho thấy AUKUS không còn chỉ là chương trình chuyển giao tàu ngầm hay chia sẻ công nghệ, mà đã trở thành động lực thúc đẩy các nước điều chỉnh chính sách, quan hệ đối tác và chiến lược an ninh trong bối cảnh trật tự khu vực đang thay đổi.

Năm năm sau khi ra đời, AUKUS vẫn là một dự án đang trong quá trình định hình. Những tranh cãi về chi phí, tiến độ hay năng lực công nghiệp cho thấy con đường phía trước còn nhiều thách thức, nhưng việc ba nước tiếp tục duy trì cam kết cũng khẳng định nền tảng lợi ích chiến lược của liên minh này vẫn còn nguyên giá trị.

Hơn cả một chương trình tàu ngầm hạt nhân, AUKUS phản ánh cách các liên minh an ninh trong thế kỷ XXI đang được xây dựng: dựa trên công nghệ, năng lực công nghiệp và lợi ích chiến lược dài hạn. Chính vì vậy, tác động lớn nhất của AUKUS có lẽ không nằm ở những con tàu sẽ được hạ thủy trong tương lai, mà ở cách thỏa thuận này đang góp phần định hình cán cân quyền lực tại Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương trong nhiều thập kỷ tới.