Bài 2: Từ 'liệu cơm gắp mắm' đến bài toán đắt - rẻ của hạ tầng

Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Hồng Hải động viên hộ gia đình phải di dời phục vụ dự án Cao tốc Bảo Lộc - Liên Khương

Thực trạng giao thông Việt Nam những năm qua đã chứng minh một quy luật khá nghiệt ngã: Nhiều tuyến cao tốc chọn phương án phân kỳ (đầu tư từng giai đoạn) để tiết kiệm vốn, nhưng chỉ sau 2-3 năm vận hành đã nhanh chóng rơi vào cảnh quá tải, xuống cấp và mất an toàn. Đến khi buộc phải giải phóng mặt bằng (GPMB) lần hai để mở rộng, các địa phương mới ngã ngửa trước chi phí GPMB đội lên chóng mặt.

Lý giải dưới góc độ kinh tế giao thông, PGS TS Nguyễn Minh Ngọc - Chuyên gia Kinh tế, Đô thị và Bất động sản phân tích: “Hạ tầng giao thông có đặc tính lan tỏa và kích thích kinh tế cực mạnh. Khi một con đường cao tốc hình thành, giá đất xung quanh lập tức tăng phi mã, dân cư mọc lên san sát. Nếu ban đầu ta bóp hẹp đường, thì vài năm sau khi GPMB lần 2, chi phí bồi thường sẽ bị đẩy lên gấp rưỡi, thậm chí gấp đôi. Chưa kể, việc vừa thi công mở rộng vừa phải đảm bảo dòng xe lưu thông là một cơn ác mộng về kỹ thuật, gây lãng phí xã hội khổng lồ và kéo dài sự trì trệ”. Đó chính là cái bẫy tưởng rẻ mà hóa đắt của tư duy ngắn hạn, nhiệm kỳ.

Nhìn xa trông rộng bằng những con số biết nói

Nhìn vào hồ sơ điều chỉnh chủ trương đầu tư 2 dự án cao tốc Tân Phú - Bảo Lộc và Bảo Lộc - Liên Khương của Lâm Đồng năm 2026, có thể thấy một tư duy mới hơn vừa khoa học, vừa có nhìn xa bởi sự hiệu quả được chứng minh bằng chính những con số phân tích trong hồ sơ điều chỉnh.

San gạt đất làm đường nội bộ chở vật liệu xây dựng đoạn cao tốc Bảo Lộc - Liên Khương

Tại dự án Cao tốc Bảo Lộc - Liên Khương, sơ bộ tổng mức đầu tư điều chỉnh (chưa bao gồm lãi vay) là 18.036 tỷ đồng. So với mức 16.805 tỷ đồng được duyệt trước đây, chi phí thực tế để mở rộng đường chỉ tăng thêm 3.164 tỷ đồng nhờ đã khấu trừ linh hoạt phần chi phí GPMB dôi dư và tối ưu hóa hạng mục. Đổi lại, khi đầu tư hoàn chỉnh ngay từ đầu, dự án mang về các chỉ số tài chính vô cùng lý tưởng gồm: Giá trị hiện tại thuần (NPV) đạt 575.582 triệu đồng. Tỷ suất hoàn vốn nội tại (IRR) đạt 11,67% - cao hơn đáng kể so với lãi suất ngân hàng. Tỷ số lợi ích trên chi phí (B/C) ổn định ở mức 1,045 với thời gian hoàn vốn chỉ 19 năm 3 tháng.

Còn tại tuyến cao tốc Tân Phú - Bảo Lộc, tổng mức đầu tư sau khi điều chỉnh mở rộng lên quy mô hoàn chỉnh thậm chí còn giảm xuống mức 16.493 tỷ đồng, so với ban đầu là 16.908 tỷ đồng. Đó là nhờ việc mạnh tay cắt giảm 989 tỷ đồng chi phí GPMB ở các hạng mục không thiết yếu. Đồng thời, dự án đã tinh chỉnh khoa học các lớp kết cấu mặt đường vừa bảo đảm lớp tạo nhám thoát nước chống trượt dày 4 cm theo chuẩn mới, vừa tối ưu hóa độ dày các lớp bê tông nhựa phía dưới.

Qua những tính toán này, các chuyên gia đều chung nhận định rằng, Lâm Đồng đang đi một bước đầu tư cực kỳ hiệu quả. Thay vì nơm nớp lo sợ nguy cơ đội vốn ngàn tỷ trong tương lai nếu làm phân kỳ, tỉnh chấp nhận lùi thời gian hoàn thành tuyến Bảo Lộc - Liên Khương sang quý IV/2028 để đầu tư đồng bộ quy mô lớn, đạt chuẩn và có giá trị sử dụng cả trăm năm.

Hạ tầng phải đi trước và kiến tạo sự bền vững

Tại các cuộc họp định hướng phát triển, lãnh đạo Tỉnh ủy, UBND tỉnh luôn nhấn mạnh một thông điệp xuyên suốt đó là: Hạ tầng giao thông không thể chạy theo sau sự phát triển, mà phải đi trước để mở đường. Việc chuyển từ phân kỳ sang quy mô hoàn chỉnh là một cuộc cách mạng về tư duy kiến tạo để thực hiện chủ trương đó.

Lâm Đồng quyết định đầu tư hạ tầng chắc chắn, bền vững để nâng tầm vóc tương lai. Bởi 2 tuyến cao tốc Tân Phú - Bảo Lộc và Bảo Lộc - Liên Khương sẽ vượt ra khỏi vai trò phục vụ đi lại thuần túy, trở thành dải huyết mạch kết nối vùng kinh tế trọng điểm phía Nam với thủ phủ du lịch, nông nghiệp công nghệ cao Đà Lạt.

Phối cảnh nút giao tuyến cao tốc Bảo Lộc - Liên Khương

Đây cũng là thông điệp gửi đến các nhà đầu tư khẳng định rằng, Lâm Đồng sẵn sàng tạo mọi cơ chế tài chính linh hoạt, dù là phương án bổ sung vốn ngân sách nhà nước hỗ trợ hay điều chỉnh kéo dài thời gian thu phí, miễn là sản phẩm cuối cùng phải là những hành lang giao thông an toàn và bền vững nhất.