Bài toán "giữ chuẩn" nông thôn mới trước bộ tiêu chí khắt khe

Bộ tiêu chí nông thôn mới theo Quyết định số 67/2026/QĐ-UBND đặt ra những yêu cầu rất cụ thể về năng lực duy trì cơ sở hạ tầng, quản lý môi trường và phát triển chuỗi giá trị nông sản tại các xã vùng cao. Khi đối chiếu với các quy định mới, nhiều địa phương ghi nhận tỷ lệ đạt chuẩn sụt giảm mạnh. Đứng trước thực tế này, các cấp ủy, chính quyền cơ sở đang khẩn trương rà soát từng điểm nghẽn, cấu trúc lại phương thức sản xuất để vừa giữ vững kết quả, vừa đáp ứng lộ trình nâng chuẩn.

Quyết định số 67/2026/QĐ-UBND đặt ra những yêu cầu rất cụ thể về năng lực duy trì cơ sở hạ tầng, quản lý môi trường và phát triển chuỗi giá trị nông sản tại các xã vùng cao.

Quyết định số 67/2026/QĐ-UBND do Ủy ban nhân dân tỉnh ban hành ngày 28/8/2026 quy định chi tiết Bộ tiêu chí xã nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030. Điểm đáng chú ý trong giai đoạn này là các chỉ tiêu thành phần được nâng lên mức cao hơn hẳn. Cụ thể, để đạt chuẩn nông thôn mới hiện đại, thu nhập bình quân đầu người tại thời điểm xét phải cao hơn từ 10% trở lên so với mức quy định chung.

Cùng với đó, tỷ lệ nghèo đa chiều phải khống chế dưới 1%, tỷ lệ phân loại chất thải rắn sinh hoạt đạt trên 90%, đồng thời bắt buộc hình thành các vùng nguyên liệu nông nghiệp quy mô.

Việc áp dụng bộ tiêu chí mới lập tức chỉ ra những hạn chế trong công tác duy trì chất lượng tại cơ sở.

Tại xã Phong Dụ Thượng, kết quả rà soát cho thấy tỷ lệ sụt giảm rất rõ. Đối chiếu 47 chỉ tiêu thành phần, toàn xã mới đạt 16 chỉ tiêu. Địa phương hiện chỉ giữ được 2 tiêu chí cốt lõi là Quy hoạch và Xây dựng hệ thống chính trị, hành chính công.

Hệ thống hạ tầng nông thôn tại đây bộc lộ nhiều điểm thiếu đồng bộ. Trong tổng chiều dài hơn 92 km đường giao thông, vẫn còn 31,3% đường trục xã (14/44,75 km) và 22,8% đường trục thôn chưa được kiên cố hóa.

Đối với sản xuất nông nghiệp, diện tích đất được tưới tiêu chủ động mới đạt 44,7% do nhiều công trình thủy lợi xuống cấp, chưa bố trí được kinh phí sửa chữa.

Bên cạnh đó, người dân tại các thôn Thượng Sơn, Khe Mạng, Khe Dẹt hiện chưa tiếp cận được internet 3G, 4G.

Xã Phong Dụ Thượng mới đạt 16/47 chỉ tiêu thành phần.

Ở lĩnh vực kinh tế và an sinh xã hội, cơ cấu thuần nông tại Phong Dụ Thượng chuyển dịch khá chậm. Dự kiến năm 2026, thu nhập bình quân đầu người mới đạt 50 triệu đồng, tốc độ tăng trưởng đạt 4,16%, chưa đáp ứng yêu cầu. Toàn xã chưa hình thành khu, cụm công nghiệp; các hợp tác xã hoạt động chủ yếu ở mảng xây dựng và chưa có sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên.

Ngoài ra, tỷ lệ nghèo đa chiều đang ở mức 2,57%, tỷ lệ nhà ở kiên cố đạt 68,1%. Riêng về môi trường, tỷ lệ rác thải được thu gom, xử lý mới đạt 65%. Xã chưa có bãi xử lý rác tập trung, trong khi thói quen phân loại rác tại nguồn của người dân chưa đi vào nền nếp.

Mô hình nuôi cá tầm thương phẩm tại xã Phong Dụ Thượng.

Theo tính toán, để hoàn thành 31 chỉ tiêu còn thiếu trong giai đoạn 2026 - 2030, xã Phong Dụ Thượng cần huy động nguồn kinh phí đầu tư lên tới 721,6 tỷ đồng.

Không riêng Phong Dụ Thượng, xã Tân Hợp cũng đang đối diện áp lực lớn khi chỉ đạt 2/10 tiêu chí (Đào tạo nguồn nhân lực nông thôn và Xây dựng hệ thống chính trị, hành chính công).

Thuộc nhóm xã loại 3, vướng mắc lớn nhất của Tân Hợp nằm ở công tác quản lý môi trường. Theo quy định mới, tỷ lệ chôn lấp chất thải rắn sinh hoạt trực tiếp không được vượt quá 50%, đồng thời tỷ lệ phân loại, thu gom, xử lý phải đạt trên 80%.

Một góc trung tâm xã Tân Hợp.

Với đặc thù địa bàn đồi núi rộng hơn 200 km2 và dân cư phân tán, việc bố trí phương tiện thu gom rác tập trung đến 100% khu dân cư vượt quá khả năng cân đối ngân sách của địa phương.

Phân tích nguyên nhân, ông Vũ Xuân Bá - Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Tân Hợp chia sẻ: "Khó khăn lớn nhất trong việc áp dụng tiêu chí nông thôn mới hiện nay là chất lượng, tính bền vững và hồ sơ minh chứng. Riêng tiêu chí môi trường là thách thức lớn nhất do địa bàn rộng và chia cắt... Trước mắt xã áp dụng phương án linh hoạt, tổ chức thu gom tập trung dọc các tuyến đường và khu dân cư tập trung, vùng phân tán sẽ hướng dẫn Nhân dân tự thu gom, xử lý rác hữu cơ".

Bên cạnh việc xử lý rác thải, bài toán nâng cao thu nhập đòi hỏi Tân Hợp phải cấu trúc lại chuỗi liên kết sản xuất. Xã có thế mạnh đặc thù với hơn 8.622 ha quế, chiếm 43% diện tích tự nhiên, nhưng diện tích được chứng nhận hữu cơ mới đạt 309 ha (tương đương 3,58%). Toàn xã hiện có 31 doanh nghiệp và hợp tác xã, tuy nhiên đa phần quy mô nhỏ, năng lực vốn cũng như công nghệ chế biến còn hạn chế.

Do khoảng cách địa lý và chi phí logistics cao, việc thu hút các doanh nghiệp lớn đến mở xưởng chế biến gặp khó khăn. Nhằm tháo gỡ nút thắt này, chính quyền xã chủ động thay đổi phương thức kết nối.

Xã Tân Hợp tổ chức Hội thảo chuyên đề về phát triển quế hữu cơ và chế biến sâu

Ông Vũ Xuân Bá thông tin thêm: "Với thế mạnh hơn 8.600 ha quế, xã chủ động kết nối doanh nghiệp uy tín ngoài tỉnh để ký kết tiêu thụ... Ủy ban nhân dân xã làm bệ đỡ quy hoạch vùng nguyên liệu quế hữu cơ, định hướng đến năm 2030 phấn đấu đạt trên 2.500 ha quế hữu cơ".

Tình trạng lúng túng trong việc điều chỉnh để đáp ứng chuẩn mới cũng được ghi nhận tại nhiều địa phương khác. Tại xã Hạnh Phúc, ông Phạm Quang Huy - Trưởng phòng Nông nghiệp và Môi trường xã cho biết: "Qua rà soát tiêu chí nông thôn mới giai đoạn 2026 - 2030, xã gặp khó khăn nhất về thu nhập và lĩnh vực môi trường. Theo tiêu chí mới, các hộ sản xuất kinh doanh, mô hình chăn nuôi phải đạt theo tiêu chuẩn xanh".

Không chỉ tại các địa phương trên, kết quả rà soát diện rộng trên địa bàn tỉnh Lào Cai cũng cho thấy tỷ lệ đạt chuẩn giảm mạnh. Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường, trong tổng số 89 xã thực hiện Bộ tiêu chí mới, bình quân mỗi xã chỉ hoàn thành 2,53 tiêu chí và 21,15 nội dung thành phần.

Đề xuất điều chỉnh mục tiêu năm 2026: Dự kiến đưa 4 xã (Xuân Ái, Hợp Thành, Gia Hội, Văn Chấn) vào danh sách phấn đấu đạt chuẩn; đồng thời thay thế 4 xã (Bảo Ái, Lâm Giang, Cảm Nhân, Phong Dụ Thượng) do chưa đảm bảo tiến độ và nguồn lực thực hiện.

Đặc biệt tại 81 xã thuộc nhóm 3 (vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi), mức độ hoàn thành có sự phân hóa mạnh; điển hình như xã Mậu A đạt 41/43 nội dung, trong khi xã Nậm Có chỉ đạt 10/43 nội dung. Phần lớn các chỉ tiêu chưa đạt tập trung vào nhóm yêu cầu nguồn lực đầu tư lớn hoặc tiêu chuẩn mới khắt khe như: giao thông, nước sạch, phát triển vùng nguyên liệu, kinh tế tuần hoàn, xử lý nước thải và camera AI an ninh.

Đánh giá về nguyên nhân và định hướng giải pháp tháo gỡ trong thời gian tới, ông Đinh Văn Thơ - Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lào Cai nhận định: "Để hoàn thành mục tiêu giai đoạn 2026 - 2030, cần tập trung chỉ đạo theo từng xã, từng nội dung chưa đạt; ưu tiên thực hiện các nội dung về hạ tầng, phát triển sản xuất, môi trường, chuyển đổi số và các yêu cầu mới, đồng thời tăng cường lồng ghép và huy động các nguồn lực để bảo đảm tiến độ thực hiện".

Bên cạnh đó, ngành nông nghiệp đang tham mưu Ủy ban nhân dân tỉnh xem xét điều chỉnh danh sách các xã phấn đấu đạt chuẩn năm 2026. Quan điểm rà soát là ưu tiên lựa chọn các địa phương có mức độ hoàn thành tiêu chí cao, đủ khả năng cân đối nguồn lực và thời gian thực hiện, kiên quyết đảm bảo tính thực chất, khả thi.

Qua đợt rà soát tổng thể theo Quyết định số 67/2026/QĐ-UBND, có thể thấy lộ trình xây dựng nông thôn mới đặt ra những yêu cầu ngày càng khắt khe. Việc thẳng thắn nhìn nhận tỷ lệ đạt chuẩn giảm là cơ sở quan trọng để các địa phương nhận diện rõ hạn chế nội tại. Từ đó, hệ thống chính trị cấp cơ sở buộc phải điều chỉnh phương pháp điều hành, tập trung quy hoạch lại chuỗi liên kết sản xuất và siết chặt công tác bảo vệ môi trường, đảm bảo sự phát triển bền vững cho khu vực nông thôn.