Bài toán thuế quan xe điện và nỗ lực tái cân bằng thương mại Trung Quốc – EU

Theo nhận định của ông Charles Michel, nguyên Chủ tịch Hội đồng Châu Âu giai đoạn 2019-2024, những kỳ vọng lạc quan về khả năng đạt được tiến triển trong các cuộc đàm phán thương mại giữa Brussels và Bắc Kinh.

Quyền tiếp cận thị trường tiêu dùng rộng lớn của EU hiện được xem là đòn bẩy chiến lược cốt lõi mà giới chức Châu Âu đang sử dụng để thương lượng, trong bối cảnh các biện pháp phòng vệ thương mại hiện hành chưa mang lại hiệu quả kiềm chế như kỳ vọng đối với làn sóng xe điện xuất khẩu từ Trung Quốc.

Thực tế diễn biến thị trường cho thấy mức thuế chống trợ cấp đang áp dụng đối với ô tô điện chạy bằng pin (BEV) sản xuất tại Trung Quốc với thuế suất dao động từ 17,8% đến 45,3% vẫn chưa thể ngăn cản đà tăng trưởng doanh số mạnh mẽ của các dòng xe này tại Châu Âu.

Số liệu thống kê trong tháng 7 ghi nhận kim ngạch xuất khẩu xe điện từ Trung Quốc sang Pháp đã tăng vọt 365,5%, trong khi con số này tại Hà Lan tăng tới 530,9%. Con số này vẫn gây nhiều tranh cãi vì được cho có thể đã thổi phồng quá mức so với thực tế. Ngay tại Đức, quốc gia đóng vai trò là trung tâm sản xuất ô tô lớn nhất Châu Âu, lượng xe điện nhập khẩu từ Trung Quốc trong tháng 7 cũng ghi nhận mức tăng 40,8% so với cùng kỳ năm trước.

Mặc dù Liên minh Châu Âu (EU) đã ghi nhận những bước đầu hiệu quả khi áp dụng mức thuế cố định 3 euro đối với các bưu kiện thương mại điện tử trị giá dưới 150 euro từ ngày 1/7/2026, phân khúc ô tô điện vẫn thể hiện sức đề kháng cao nhờ lợi thế cạnh tranh về giá và chuỗi cung ứng khép kín.

Trước thực trạng này, cơ chế đàm phán song phương được thiết lập từ tháng 6 đang tập trung giải quyết bài toán tái cân bằng trên bốn trụ cột chính bao gồm thương mại và đầu tư, kiểm soát xuất khẩu, quyền sở hữu trí tuệ và cải cách Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).

Theo lộ trình điều hành, Chủ tịch Ủy ban Châu Âu Ursula von der Leyen dự kiến công bố các biện pháp mới nhằm điều chỉnh quan hệ thương mại trong tháng 9, trước khi các lãnh đạo quốc gia thành viên tiến hành thảo luận chính thức tại Hội nghị thượng đỉnh Brussels diễn ra vào tháng 10. Đứng ở góc độ đòn bẩy địa chính trị, giới chức Châu Âu nhận định việc duy trì cửa ngõ vào thị trường EU là yêu cầu mang tính bắt buộc đối với các nhà sản xuất Trung Quốc, tạo cơ sở cho Brussels đàm phán các điều kiện thương mại bình đẳng hơn nhằm bảo vệ nền sản xuất nội địa.

Sự chuyển dịch từ các biện pháp áp thuế đơn thuần sang cơ chế cam kết giá thỏa thuận phản ánh tính chất phức tạp trong mối quan hệ thương mại ô tô giữa Trung Quốc và EU.

Trong khi các hãng xe Trung Quốc nỗ lực bảo vệ thị phần xuất khẩu tại Châu Âu để tối ưu hóa công suất nhà máy, các nhà quản lý EU phải cân bằng giữa mục tiêu chuyển đổi xanh và nhiệm vụ bảo hộ ngành công nghiệp sản xuất ô tô truyền thống. Kết quả của các phiên đàm phán trong giai đoạn cuối năm 2026 không chỉ định hình lại cấu trúc chi phí của xe điện Trung Quốc tại Châu Âu, mà còn tạo ra tiền lệ quan trọng cho các quy tắc thương mại ô tô toàn cầu trong thời gian tới.

Nhìn lại mốc thời gian hai năm sau khi Ủy ban châu Âu công bố áp thuế nhập khẩu bổ sung đối với xe điện chạy bằng pin sản xuất tại Trung Quốc vào tháng 7 năm 2024, bức tranh thị trường đã có những biến chuyển hoàn toàn nằm ngoài tính toán ban đầu của giới chính sách Brussels.

Các sắc thuế có hiệu lực từ tháng 10 năm 2024 với thời hạn 5 năm, đánh thuế từ mức 7,8% đối với Tesla (Thượng Hải), 17% đối với BYD, 18,8% đối với Geely cho đến mức đỉnh điểm 35,3% áp lên Tập đoàn SAIC cùng các đơn vị không hợp tác, cộng thêm thuế suất hiện hành 10%, từng được kỳ vọng sẽ san bằng sân chơi cho doanh nghiệp nội địa. Tuy nhiên, bất chấp những rào cản tài chính đắt đỏ này, lượng xe hơi mang thương hiệu Trung Quốc đăng ký mới trên khắp khu vực Tây Âu liên tục thiết lập những cột mốc tăng trưởng kỷ lục.

Nguyên nhân cốt lõi giúp các hãng xe Trung Quốc duy trì đà tăng trưởng vũ bão bất chấp thuế quan nằm ở sự linh hoạt chiến lược cực kỳ nhanh nhạy trong việc thay đổi cơ cấu sản phẩm.

Khi xe điện chạy pin gặp rào cản thuế chống trợ cấp cao, các tập đoàn ô tô Trung Quốc ngay lập tức chuyển hướng trọng tâm sang các dòng xe hybrid cắm điện và xe chạy bằng động cơ đốt trong truyền thống. Nhờ các hệ truyền động này hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi chính sách thuế chống trợ cấp của Ủy ban châu Âu, thị phần chung của xe Trung Quốc vẫn duy trì đà tăng đều đặn.

Trên phương diện ngoại giao thương mại, mặc dù ban đầu Bắc Kinh đưa ra những cảnh báo gay gắt về nguy cơ nổ ra một cuộc chiến thương mại toàn diện và nhấn mạnh phía châu Âu phải chịu toàn bộ trách nhiệm, nhưng phản ứng thực tế của chính phủ Trung Quốc lại mang tính kiềm chế và tính toán chiến lược cao.