Ballet đương đại 'Dó': Khi văn hóa Việt cất tiếng nói trong ngôn ngữ nghệ thuật toàn cầu

Vở diễn do Công ty cổ phần Nghệ thuật Thanh (Thanh Productions) chủ trì sáng tạo, với sự đồng hành của Phái đoàn Liên minh châu Âu (EU) và Nhà hát Nhạc, Vũ, Kịch Việt Nam.

Cách Việt Nam kể chuyện với thế giới bằng bản sắc

Chia sẻ tại buổi gặp gỡ báo chí thông tin về vở diễn chiều 17/3, Đại sứ EU tại Việt Nam Julien Guerrier cho biết, ông đặc biệt ngưỡng mộ sức sáng tạo của đạo diễn Trần Hương Na, cũng như với hai nghệ sĩ Văn Lương và nghệ sĩ Vũ Ngọc Khải. Bởi thông qua sự sáng tạo của họ đã truyền tải vở diễn, chuyển hóa âm nhạc và mọi chuyển động trở thành một cuộc đối thoại đầy chất thơ giữa hai nền văn hóa.

“Tôi nhận thấy rằng sức mạnh và ý nghĩa lớn lao của vở ballet Dó cho thấy văn hóa có thể vượt qua biên giới, khoác lên mình những hình thức mới mẻ và khơi nguồn cho sự sáng tạo của các nghệ sĩ. Âm nhạc cổ điển của châu Âu - một tác phẩm đã ra đời từ hơn ba thế kỷ trước - đã lại tìm thấy một cách biểu đạt mới thông qua trí tưởng tượng nghệ thuật tuyệt vời của các nghệ sĩ Việt Nam và tạo nên một tác phẩm hoàn toàn mới. Đấy là điều rất độc đáo”, Đại sứ Julien Guerrier nói.

Theo ông Julien Guerrier, Dó là ví dụ minh họa rất tốt đẹp cho mối quan hệ giữa EU và Việt Nam. Mối quan hệ tốt đẹp đó không chỉ dừng ở sự hợp tác về kinh tế, thương mại, đầu tư hay quan hệ chính trị, mà những tác phẩm như Dó - minh chứng sống động cho mối quan hệ rất phong phú, sâu sắc của hai bên.

“Đó là sự kết nối con người với con người, sự truyền cảm hứng giữa các cộng đồng với nhau. Và đó là cách mà chúng tôi tìm ra những khía cạnh để có thể hợp tác, thúc đẩy văn hóa và tăng cường giao lưu giữa hai khu vực. Dó từng được Phái đoàn EU hợp tác cùng với Thanh Production sản xuất và giới thiệu tới công chúng vào tháng 5/2024. Buổi biểu diễn sau đó đã nhận được sự chào đón nồng nhiệt từ khán giả, giới phê bình cũng như cộng đồng nghệ sĩ.

Kể từ đó chúng tôi đã nhận được rất nhiều cuộc điện thoại từ các nhà ngoại giao, từ khán giả cũng như những người yêu mến nghệ thuật về một câu hỏi là liệu Dó sẽ có một ngày nào đó quay trở lại sân khấu ở Hà Nội hay không? Và đến nay điều đó đã thành hiện thực”, Đại sứ Julien Guerrier bày tỏ.

Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Văn hóa doanh nghiệp Việt Nam Hồ Anh Tuấn cho rằng, Dó không chỉ là một vở diễn, đây là một cách để văn hóa Việt Nam cất tiếng nói của mình trong ngôn ngữ nghệ thuật toàn cầu và Dó không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật, mà là một cách Việt Nam kể câu chuyện của mình với thế giới bằng chính bản sắc của mình.

Theo ông Hồ Anh Tuấn, Dó được thực hiện bởi chính các nghệ sĩ Việt Nam. Trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam với định hướng xây dựng công nghiệp văn hóa trở thành động lực phát triển mới, Dó cho thấy văn hóa hoàn toàn có thể sáng tạo theo tư duy hiện đại, vận hành theo mô hình công nghiệp và hội nhập quốc tế.

Điều đó cho thấy khi có môi trường và cơ chế phù hợp, văn hóa Việt Nam có thể vươn ra thế giới bằng chính nội lực của mình. Văn hóa là sức mạnh mềm quốc gia. Doanh nghiệp không chỉ tạo ra của cải vật chất mà còn có trách nhiệm đồng hành, kiến tạo và lan tỏa các giá trị văn hóa. Dó chính là một minh chứng sống động cho tinh thần đó.

Chất liệu dân gian trên nền nhạc cổ điển

Lấy cảm hứng từ các chất liệu dân gian Việt Nam như nơm, quạt giấy, chiếu hoa và giấy dó, tác phẩm không dừng lại ở việc “đưa văn hóa lên sân khấu”, mà đi xa hơn: biến chính những chất liệu ấy thành cấu trúc vận động của cơ thể.

Điều đáng nói không nằm ở sự kết hợp Đông - Tây vốn đã quen thuộc trong nghệ thuật đương đại, mà nằm ở cách Dó “đảo chiều” hệ thẩm mỹ của ballet. Nếu ballet cổ điển châu Âu hướng tới những đường nét vươn cao, thoát khỏi trọng lực, thì trong Dó, cơ thể lại được kéo gần về phía mặt đất.

Trọng tâm hạ thấp, chuyển động xoắn, cuộn, trượt trở thành ngôn ngữ chủ đạo, gợi nhịp điệu lao động của cư dân nông nghiệp vùng văn minh lúa nước hơn là những cú nhảy lý tưởng hóa của sân khấu hàn lâm. Chính ở sự “bám đất” ấy, một căn tính thẩm mỹ khác được hình thành. Ballet không còn là nghệ thuật của bầu trời, mà trở thành nghệ thuật của ký ức - ký ức văn hóa được lưu giữ trong chính cơ thể người diễn.

Âm nhạc trong Dó sử dụng phiên bản chuyển soạn từ tổ khúc Bốn mùa của Antonio Vivaldi do Max Richter thực hiện, mở ra một không gian cảm xúc mang tính điện ảnh, giàu chiều sâu và gần với cảm thụ đương đại. Việc lựa chọn bản phối này cho thấy tư duy nghệ thuật rõ ràng: Không sử dụng âm nhạc cổ điển như một “di sản bất động”, mà như một chất liệu sống, có thể được đọc lại, tái cấu trúc và đặt vào những ngữ cảnh văn hóa mới. Khi đặt trong không gian của Dó, Vivaldi không còn thuần túy “chất châu Âu”; nhạc của ông được “nghe lại” bằng một nhịp điệu Á Đông: Tuần hoàn, mềm mại và thấm sâu.

Dưới sự dàn dựng của Tổng đạo diễn Hương Na Trần cùng hai biên đạo NSƯT Phan Lương và nghệ sĩ Vũ Ngọc Khải, vở diễn vận hành như một bản giao hưởng đa giác quan, nơi chuyển động cơ thể không còn minh họa cho câu chuyện, mà chính là câu chuyện.

Trên sân khấu, vạn vật không được tái hiện theo lối tả thực, mà được trừu tượng hóa thành quỹ đạo chuyển động. Hai mươi nghệ sĩ ballet Việt Nam cùng các nghệ sĩ múa tham gia biểu diễn những tổ hợp động tác quen thuộc như quăng chài, đặt nơm, gánh nước, cấy lúa… nhưng đã được “nâng cấp” thành một hệ ngôn ngữ hình thể mới.

Ở đây, có thể nhận ra một nỗ lực đáng kể trong việc “Việt hóa ballet”, không phải bằng cách kể câu chuyện Việt Nam trên nền kỹ thuật phương Tây, mà bằng cách chuyển hóa ngôn ngữ ballet theo cảm quan văn hóa Việt.

Chia sẻ về ý tưởng thực hiện dự án Dó, Tổng đạo diễn Hương Na Trần cho biết: “Tác phẩm khởi nguồn từ tình yêu dành cho đất nước, con người và những lớp trầm tích văn hóa của dân tộc.Từ những hình tượng rất Việt như chú Tễu, chiếc nơm, thần Nông hay chiếu hoa, chúng tôi đã chắt lọc và chuyển hóa thành ngôn ngữ của múa.

Mong muốn của ê-kíp là tạo nên một tác phẩm nghệ thuật hàn lâm mang đậm bản sắc Việt, để khi Dó cất lời trên sân khấu, khán giả có thể cảm nhận được vẻ đẹp của tâm hồn và văn hóa Việt Nam theo một cách vừa quen thuộc, vừa mới mẻ”, đạo diễn Hương Na Trần cho hay.

NSƯT Phan Lương, biên đạo Dó tiết lộ, để dung hòa và biến hóa ballet cổ điển châu Âu sang ballet Việt Nam, ngay từ khi bắt đầu hình thành ý tưởng cho tác phẩm, ê-kíp đã đặt câu hỏi: Tác phẩm sẽ được xây dựng trên chất liệu múa nào? Khi làm một vở diễn, việc đầu tiên là xác lập concept tổng thể - từ hình tượng chiếc nơm, âm nhạc cổ điển, ánh sáng nhiều tầng, đến phục trang tân cổ điển với tạo hình nơm váy, nơm đầu.

“Từ những yếu tố đó, chúng tôi đã lựa chọn chất liệu Neo-Classic, là sự kết hợp giữa nền tảng ballet hàn lâm và tinh thần chuyển động của múa đương đại. Chất liệu này đòi hỏi diễn viên vừa có kỹ thuật ballet, vừa làm chủ được ngôn ngữ đương đại...”, NSƯT Phan Lương thông tin.

Còn theo biên đạo Vũ Ngọc Khải, Dó mang tinh thần và chất liệu Việt Nam nên ê-kíp đã lựa chọn khai thác sâu ngôn ngữ của múa Việt, từ động tác cuộn ngón tay đến những biểu tượng quen thuộc của văn hóa dân gian. Cấu trúc chuyển động trong vở phức hợp, đặt ra nhiều thách thức cho diễn viên. Trên sân khấu, các diễn viên vừa đứng trên giày mũi cứng của ballet, vừa vận động thân trên theo tinh thần đương đại, đồng thời giữ được sự mềm mại, tinh tế của động tác cuộn ngón tay, một sự kết hợp đòi hỏi sự kiểm soát và cảm thụ rất cao.

Nhìn từ một hệ quy chiếu rộng hơn, Dó không chỉ là một vở diễn. Nó đặt ra một câu hỏi lớn cho nghệ thuật biểu diễn Việt Nam hôm nay: Làm thế nào để bước vào không gian toàn cầu mà không đánh mất căn tính?

Câu trả lời của Dó không nằm ở tuyên ngôn, mà ở lựa chọn sáng tạo. Khi văn hóa Việt không còn là lớp trang trí, mà trở thành cấu trúc nội tại của tác phẩm, thì “Made in Vietnam” mới thực sự mang ý nghĩa của một giá trị sáng tạo, chứ không chỉ là dấu hiệu xuất xứ. Và trong dòng chảy nghệ thuật ấy, Dó có thể chưa phải là đích đến, nhưng rõ ràng là một bước đi đủ táo bạo để mở ra một hướng mới cho ballet Việt Nam.

Tú Trinh