'Báu vật' của phụ nữ Mã Liềng

Ngược dòng thời gian, khoảng hơn 30 năm về trước, khi người Mã Liềng vẫn đang sống du canh, du cư, cuộc sống bấp bênh khiến tộc người này đứng trước nguy cơ suy giảm dân số. Đến năm 1993, nhờ chủ trương, chính sách định canh định cư của Đảng và Nhà nước, đồng bào Mã Liềng từng bước dựng xây bản làng, bước vào một trang mới tươi sáng hơn.

Thế nhưng, dù sống giữa thâm sơn hay khi đã an cư lạc nghiệp tại các bản Kè, Ka Tang, Cà Xen ngày nay, có một thứ tài sản mà người phụ nữ Mã Liềng không bao giờ rời, đó là chiếc đàn ống.

Bà Phạm Thị Lưu, một bậc cao niên trong bản Ka Tang biết làm và chơi đàn ống - Ảnh: N.M.P

Đến thăm bản Ka Tang trong Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc và Ngày Văn hóa Việt Nam, không khó để bắt gặp hình ảnh những người bà, người mẹ với vóc dáng nhỏ nhắn, khoác trên mình bộ trang phục truyền thống, đắm chìm trong những thanh âm mộc mạc của chiếc đàn ống.

Bà Phạm Thị Lưu, một bậc cao niên trong bản Ka Tang, vừa khéo léo vuốt lại dây đàn vừa trầm ngâm nhớ lại: "Tôi không nhớ mình đã đi qua bao nhiêu mùa rẫy, nhưng cách làm và chơi đàn ống thì được mẹ truyền dạy cho từ thuở con gái, đến giờ vẫn khắc ghi trong tâm trí".

Điều làm nên sự độc đáo có một không hai của đàn ống Mã Liềng chính là tính "độc quyền" về giới. Nhạc cụ này dường như sinh ra chỉ để dành riêng cho phái yếu bởi kỹ thuật làm đàn, lên dây, kéo nhịp và những bài hát đi kèm chỉ được truyền theo huyết thống từ mẹ sang con gái.

Phụ nữ Mã Liềng chơi đàn bằng bản năng, sự nhạy cảm và lòng trắc ẩn, khiến tiếng đàn của họ có một chiều sâu cảm xúc mà phái mạnh khó lòng chạm tới. Tiếng đàn lúc thì vút cao qua những tán lá rừng, lúc lại rủ rỉ như tiếng suối chảy. Người trong bản thường rỉ tai nhau rằng, chỉ cần nghe một nhịp đàn vang lên, họ thấu hiểu được người phụ nữ ấy đang mang niềm vui chan chứa hay nỗi buồn trĩu nặng.

Thoạt nhìn, chiếc đàn ống có cấu tạo vô cùng đơn giản, mang đậm dấu ấn sơ khai của những cư dân gắn bó đời mình với rừng núi. Thế nhưng, để tạo ra một thanh âm chuẩn mực, đòi hỏi người phụ nữ phải có đủ sự tinh tế, kiên nhẫn cùng đôi bàn tay khéo léo.

Nguyên liệu chính để chế tác đàn ống là cây nứa, nhưng không phải loại nứa nào cũng dùng được. Những người phụ nữ Mã Liềng phải lặn lội vào rừng để tìm những cây nứa già, có lóng (đốt) dài khoảng 70cm, thân to nhưng thành ống phải mỏng và dẹt. Có những lúc, cả một khoảnh rừng rộng lớn mới chọn lọc được một cây vừa ý. Chặt cây về, họ lấy đốt dưới cùng treo lên gác bếp nhiều tháng ròng rã cho đến khi ống nứa khô hoàn toàn, ám màu khói thời gian, khi gõ vào phát ra tiếng kêu đanh thép.

Công đoạn tạo hình cũng là một nghệ thuật. Một đầu ống được để rỗng tự nhiên, đầu còn lại giữ nguyên mắt nứa nhưng được đục một lỗ nhỏ để tạo hộp cộng hưởng âm thanh. Phần đầu rỗng sẽ được dùng dao nhọn chẻ cẩn thận thành nhiều phần bằng nhau, uốn cong khéo léo sao cho ống không bị nứt tước.

Bà Cao Thị Cường và bà Cao Thị Thiu, ở bản Kè, là những người phụ nữ Mã Liềng hiếm hoi còn giữ được ngón đàn điêu luyện - Ảnh: N.M.P

Lúc trước, dây đàn được tạo ra từ vỏ một loại dây leo mọc ven suối. Vỏ cây được tách nhỏ, bện xoắn lại rồi hơ qua ngọn lửa hồng nhiều lần giúp tăng độ dẻo dai. Ngày nay, để tiện lợi hơn, dây cước nhỏ được đưa vào sử dụng. Hai sợi dây được căng dọc theo thân ống nứa đã được vuốt nhẵn. Bí quyết làm nên cái hồn của đàn ống nằm ở cách căng dây, một sợi phải thật căng, sợi còn lại để chùng. Chính sự bất đối xứng này, khi được cọ xát bằng một thanh nứa nhỏ, đã tạo ra thứ âm thanh trầm đục hay cao vút, mang đậm hơi thở của núi rừng Trường Sơn.

Đối với phụ nữ Mã Liềng, đàn ống không đơn thuần là công cụ giải trí, mà là một người bạn tâm giao, một "bà mối" se duyên mát tay. Từ xa xưa, đàn ống được sử dụng rộng rãi trong các dịp quan trọng của bản làng như lễ cưới, đám ma chay, lễ cúng thần rừng hay dịp Tết Nguyên đán. Mỗi hoàn cảnh, nhịp đàn lại biến tấu mang những sắc thái khác nhau.

Đặc biệt nhất, đàn ống là thanh âm của tình yêu đôi lứa. Bà Cao Thị Cường và bà Cao Thị Thiu, ở bản Kè, là những người phụ nữ Mã Liềng hiếm hoi còn giữ được ngón đàn điêu luyện, kể lại: Từ xa xưa, khi trai gái ưng bụng nhau, người con trai ở bản bên cất lời hát dạm hỏi, người con gái ở nhà sẽ lấy đàn ống ra vừa kéo, vừa hát đáp lời. Họ mượn câu hát mộc mạc để thử lòng nhau: "Nhà anh to, nhà em nghèo, nghèo nên nhà chỉ lợp cái lá". Âm thanh mộc mạc ấy kể câu chuyện về khao khát yêu đương, dẫu nghèo khó vẫn một lòng thủy chung.

Có một luật tục bất thành văn vô cùng đẹp đẽ và thiêng liêng của người Mã Liềng đó là khi đã thành duyên vợ chồng, người phụ nữ Mã Liềng sẽ chỉ chơi đàn cho duy nhất người chồng của mình nghe. Họ tuyệt đối không chơi đàn với người đàn ông khác. Chiếc đàn ống lúc này không chỉ là nhạc cụ giao duyên, mà đã hóa thành lời thề son sắt, minh chứng cho lòng chung thủy của người phụ nữ Mã Liềng.

Trải qua bao thăng trầm, đồng bào Mã Liềng hôm nay đã hòa nhịp với cuộc sống văn minh, biết trồng lúa nước, chăn nuôi gia súc để phát triển kinh tế. Khoảng cách giữa miền ngược và miền xuôi dần được thu hẹp. Tuy nhiên, sự giao thoa văn hóa cũng kéo theo nguy cơ mai một những nét văn hóa truyền thống. Những người phụ nữ biết chế tác và chơi đàn ống thành thạo như bà Lưu, bà Cường, bà Thiu ngày càng ít, lớp trẻ lại dễ bị cuốn vào những phương tiện giải trí hiện đại.

Nỗi niềm của những nghệ nhân lớn tuổi cũng chính là trăn trở của cấp ủy, chính quyền cơ sở. Đánh giá về giá trị của nhạc cụ này, ông Nguyễn Văn Chiến, Bí thư Chi bộ bản Ka Tang nhận định: "Đồng bào Mã Liềng có nhiều nét văn hóa đặc sắc riêng, nhưng đàn ống có nét độc đáo hơn cả so với các nhạc cụ của dân tộc khác. Dù nguyên liệu chế tác rất thô sơ và dễ kiếm, nhưng hiện tại trong bản chỉ còn một số ít người lớn tuổi lưu giữ được kỹ năng làm đàn và đánh đàn”.

Tiếng đàn ống Mã Liềng không chỉ là âm thanh của một loại nhạc cụ mộc mạc, mà là tiếng vọng của lịch sử, là hồn cốt của một tộc người từng du canh, du cư đang từng ngày vươn lên để hòa nhập với cuộc sống hiện đại. Việc giữ gìn thanh âm ấy không chỉ là bảo vệ một "báu vật" của người phụ nữ dân tộc thiểu số mà còn là cách đồng bào Mã Liềng khẳng định bản sắc văn hóa kiêu hãnh của mình trong bức tranh đa sắc màu của 54 dân tộc anh em.