Cách phòng ngừa dị ứng thức ăn cho trẻ khi bắt đầu ăn dặm

Hiện nay dị ứng thức ăn ở trẻ em khá phổ biến: ước tính khoảng 10% trẻ em các nước phương Tây dị ứng thức ăn; 2-3% trẻ nhỏ dưới 1 tuổi có dị ứng đạm sữa bò. 

Dị ứng thức ăn là phản ứng bất thường của hệ miễn dịch đối với một hoặc nhiều thành phần (thường là protein) trong thực phẩm mà bình thường không gây hại cho đa số mọi người. Khi trẻ dị ứng với một loại đồ ăn, cơ thể bé nhận diện nhầm protein trong thực phẩm đó như "kẻ xâm lược", tạo ra kháng thể IgE đặc hiệu.

Lần tiếp xúc sau, khi trẻ ăn lại thực phẩm đó, kháng thể sẽ nhận diện và kích hoạt chuỗi phản ứng miễn dịch, giải phóng hàng loạt chất trung gian như histamin, gây ra triệu chứng trên da, hệ tiêu hóa, hô hấp, tim mạch… từ nhẹ đến đe dọa tính mạng (sốc phản vệ).

Dị ứng thức ăn là một trong những mối quan tâm chính khi trẻ bắt đầu ăn dặm, đặc biệt khi các loại thực phẩm lạ lần đầu tiên được tiếp xúc với hệ miễn dịch đang phát triển và hàng rào bảo vệ ruột vẫn chưa hoàn thiện. Điều này khiến nguy cơ dị ứng thức ăn tăng cao, đặc biệt ở trẻ có yếu tố cơ địa dị ứng hoặc tiền sử gia đình mắc các bệnh dị ứng như hen phế quản, viêm mũi dị ứng hoặc viêm da cơ địa….

Hãy cho bé thử món mới vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, khi gia đình có thời gian quan sát bé ít nhất vài giờ sau ăn. Ảnh minh hoạ AI.

Dị ứng thực phẩm có thể dẫn đến bệnh tật đáng kể và gánh nặng tâm lý xã hội (bao gồm nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng và sốc phản vệ đe dọa tính mạng), cũng như chi phí cao cho hệ thống chăm sóc sức khỏe và cho các gia đình có trẻ em bị dị ứng thực phẩm, do đó việc ngăn ngừa sự phát triển của dị ứng thực phẩm trước khi chúng bắt đầu là một phần quan trọng trong chăm sóc sức khỏe trẻ.

Trong những thập niên trước, biện pháp trì hoãn đưa thức ăn gây dị ứng vào chế độ ăn được xem như chiến lược phòng ngừa; tuy nhiên, bằng chứng khoa học đã dịch chuyển quan điểm này mạnh mẽ trong những năm gần đây. Hướng dẫn hiện đại từ các tổ chức y tế uy tín cho thấy việc giới thiệu sớm và đa dạng thực phẩm trong giai đoạn ăn dặm giúp giảm nguy cơ dị ứng, nếu thực hiện đúng cách và an toàn.

Vậy phòng ngừa dị ứng thức ăn ở giai đoạn bắt đầu ăn dặm nên áp dụng một số nguyên tắc sau:

Thời điểm bắt đầu ăn dặm

Hướng dẫn của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), Hiệp hội Dị ứng lâm sàng châu Âu (EAACI) khuyến cáo nên tiếp cận thực phẩm vào thời điểm 4-6 tháng tuổi. Tại Việt Nam thời điểm này là 6 tháng tuổi (theo hướng dẫn ăn bổ sung cho trẻ từ 6 tháng tuổi đến 23 tháng tuổi - Quyết định số 318 /QĐ-BYT ngày 30 tháng 01 năm 2026) khi trẻ đã có dấu hiệu sẵn sàng về vận động và tiêu hóa. 

Việc trì hoãn đưa các thực phẩm gây dị ứng như trứng, lạc, sữa bò… không làm giảm nguy cơ dị ứng. Ngược lại, giới thiệu sớm các thực phẩm này trong giai đoạn ăn dặm, có thể giúp hệ miễn dịch hình thành khả năng dung nạp và làm giảm nguy cơ dị ứng về sau.

Không cho thử nhiều loại mới trong cùng một bữa vì nếu bé bị phản ứng, sẽ rất khó biết chính xác món nào là thủ phạm. Ảnh minh hoạ AI

Nguyên tắc giới thiệu thức ăn mới

Lưu ý quan trọng, mọi thông tin dưới đây chỉ mang tính tham khảo chung. Với bé có nguy cơ cao (chàm nặng, đã từng dị ứng thức ăn, có bệnh lý phức tạp…), bố mẹ của bé nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ Nhi hoặc bác sĩ chuyên khoa Dị ứng trước khi thực hành.

Khi cho trẻ ăn dặm, đặc biệt là các thực phẩm dễ gây dị ứng (lạc, trứng, lúa mì, hải sản, đậu nành…), nên tuân thủ một số nguyên tắc:

- Giới thiệu từng loại riêng biệt: Bắt đầu bằng một lượng rất nhỏ (1–2 thìa cà phê), tăng dần nếu không có phản ứng. Đợi khoảng 2–3 ngày trước khi thêm loại mới, để dễ nhận diện nếu bé bị dị ứng với thức ăn nào.

- Chọn thời điểm ban ngày: Cho bé thử món mới vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, khi gia đình có thời gian quan sát bé ít nhất vài giờ sau ăn. Tránh cho thử lần đầu vào buổi tối, đề phòng bé có phản ứng mà khó phát hiện hoặc khó đưa tới bệnh viện.

Không cho thử nhiều loại mới trong cùng một bữa vì nếu bé bị phản ứng, sẽ rất khó biết chính xác món nào là thủ phạm.

- Nên cho bé ăn đa dạng thực phẩm: Một chế độ ăn dặm càng đa dạng sẽ giúp hệ miễn dịch của trẻ trải nghiệm nhiều kháng nguyên khác nhau từ thực phẩm, qua đó tăng khả năng dung nạp và giảm nguy cơ dị ứng thực phẩm trong tương lai. Một nghiên cứu dân số cho thấy trẻ được tiếp xúc với nhiều loại thực phẩm đa dạng vào khoảng 9 tháng đã có nguy cơ phát triển dị ứng thấp hơn đáng kể so với trẻ ăn ít loại thực phẩm hơn.

- Với trẻ nguy cơ rất cao (chàm nặng, đã dị ứng trứng, hoặc có tiền sử phản vệ…), nhiều hướng dẫn khuyến nghị nên trao đổi với bác sĩ Nhi hoặc bác sĩ chuyên khoa Dị ứng trước khi cho bé ăn lạc/đậu phộng lần đầu. Có thể cần test da hoặc xét nghiệm IgE đặc hiệu trước và lần đầu ăn nên được thực hiện tại cơ sở y tế có phương tiện cấp cứu.

Vai trò của sữa mẹ

Nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu được khuyến khích vì nhiều lợi ích cho hệ miễn dịch, đường ruột và có thể góp phần giảm nguy cơ một số bệnh dị ứng. Không có bằng chứng rõ ràng cho thấy mẹ phải kiêng hoàn toàn các thực phẩm dễ gây dị ứng (như lạc, trứng, cá…) khi mang thai hoặc đang cho con bú để phòng dị ứng cho con, trừ khi chính người mẹ bị dị ứng với các thực phẩm đó.

Với trẻ không bú mẹ, nếu nghi ngờ hoặc có dị ứng sữa bò, việc lựa chọn sữa công thức thủy phân hoặc các loại sữa đặc biệt phải theo chỉ định của bác sĩ.

Phòng ngừa dị ứng thức ăn không còn là việc "tránh né" mà là "đối mặt" một cách khoa học. Bằng cách áp dụng những nguyên tắc như trên dựa trên bằng chứng khoa học, cha mẹ có thể giúp bé giảm nguy cơ phát triển dị ứng thức ăn và xây dựng nền tảng dinh dưỡng lành mạnh ngay từ giai đoạn đầu đời.