Cấm thuốc lá mới, mở rộng môi trường không khói thuốc: Kinh nghiệm quốc tế và bài toán thực thi tại Việt Nam

Xu hướng: Siết chặt thuốc lá thế hệ mới

Trong những năm gần đây, sự xuất hiện của thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng đã đặt ra thách thức mới cho công tác phòng, chống tác hại thuốc lá. Không giống thuốc lá truyền thống, các sản phẩm này thường được quảng bá với hình ảnh "ít hại hơn", "hiện đại hơn", dễ tiếp cận giới trẻ.

Trước thực tế đó, nhiều quốc gia đã lựa chọn cách tiếp cận mạnh mẽ: Cấm hoàn toàn: Một số nước như Singapore, Thái Lan áp dụng lệnh cấm toàn diện đối với thuốc lá điện tử, bao gồm sản xuất, nhập khẩu, buôn bán và sử dụng.

Kiểm soát chặt chẽ: Các quốc gia như Úc, Nhật Bản, Hàn Quốc áp dụng quy định nghiêm ngặt về quảng cáo, phân phối và sử dụng.

Quản lý như thuốc lá truyền thống: Liên minh châu Âu (EU) yêu cầu in cảnh báo sức khỏe, kiểm soát thành phần và giới hạn quảng cáo tương tự thuốc lá điếu.

Điểm chung trong các chính sách này là đặt mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là thanh thiếu niên – nhóm dễ bị ảnh hưởng bởi các sản phẩm mới.

Môi trường không khói thuốc: Không chỉ là khẩu hiệu

Một trong những trụ cột quan trọng của Công ước khung về kiểm soát thuốc lá (FCTC) của Tổ chức Y tế Thế giới là xây dựng môi trường không khói thuốc.

Nhiều quốc gia đã triển khai hiệu quả thông qua: Cấm hút thuốc tại nơi công cộng: nhà hàng, bệnh viện, trường học, phương tiện giao thông. Mở rộng không gian không khói thuốc: công viên, bãi biển, khu vui chơi trẻ em. Xử phạt nghiêm minh: áp dụng mức phạt cao đối với hành vi vi phạm.

Các nghiên cứu cho thấy, việc cấm hút thuốc nơi công cộng giúp giảm đáng kể phơi nhiễm với khói thuốc thụ động – yếu tố nguy cơ lớn đối với sức khỏe cộng đồng.

Đây được coi là một trong những biện pháp hiệu quả nhất để: Giảm tỷ lệ hút thuốc, thay đổi hành vi xã hội và bảo vệ nhóm không hút thuốc

Cùng đó kinh nghiệm quốc tế chỉ ra rằng, ban hành luật là chưa đủ, yếu tố then chốt nằm ở thực thi. Một số bài học quan trọng bao gồm:

Cơ chế giám sát rõ ràng: phân công trách nhiệm cụ thể giữa các cơ quan. Nguồn lực thực thi: đảm bảo lực lượng kiểm tra, thanh tra đủ mạnh. Truyền thông thay đổi hành vi: nâng cao nhận thức cộng đồng về tác hại của thuốc lá. Sự tham gia của xã hội: huy động tổ chức, doanh nghiệp, người dân cùng giám sát và thực hiện.

Ở nhiều nước, việc kết hợp giữa chế tài nghiêm khắc và truyền thông hiệu quả đã tạo ra chuyển biến bền vững trong kiểm soát thuốc lá.

Tại Việt Nam, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã được triển khai trong nhiều năm và đạt được những kết quả tích cực, đặc biệt trong việc xây dựng môi trường không khói thuốc tại cơ quan, trường học, cơ sở y tế.

Đáng chú ý, năm 2024, Việt Nam đã có bước đi mạnh mẽ khi ban hành nghị quyết cấm: Sản xuất, Kinh doanh, Nhập khẩu, Sử dụng thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Chính sách này được WHO đánh giá là dấu mốc quan trọng và mang tính tiên phong trong khu vực, góp phần bảo vệ thế hệ trẻ trước các sản phẩm gây nghiện mới.

Tuy nhiên, dù đạt nhiều kết quả tích cực, Việt Nam vẫn đang đối mặt với không ít thách thức: Việc hút thuốc tại nơi công cộng vẫn còn phổ biến; Khả năng tiếp cận thuốc lá còn dễ dàng và thực thi quy định chưa đồng đều giữa các địa phương.

Thông điệp phòng chống tác hại của thuốc lá và xây dựng môi trường không khói thuốc tại Bệnh viện đa khoa Trà Vinh.

Đáng lo ngại là sự xuất hiện của thuốc lá thế hệ mới với hình thức bắt mắt, dễ tiếp cận đang khiến nguy cơ nghiện nicotine lan rộng, đặc biệt trong giới trẻ. Trong khi đó, nhiều quy định hiện hành chưa bao quát được các sản phẩm này, tạo ra khoảng trống trong quản lý.

Các sản phẩm này được thiết kế đa dạng, sử dụng nhiều hương liệu hấp dẫn, dễ tiếp cận, đặc biệt với thanh thiếu niên. Không chỉ chứa nicotine gây nghiện, nhiều sản phẩm còn có các thành phần chưa được kiểm soát đầy đủ về mức độ an toàn đối với sức khỏe.

Theo các chuyên gia, đây là nhóm sản phẩm tiềm ẩn nhiều nguy cơ, có thể làm gia tăng số người sử dụng nicotine, đồng thời kéo theo nguy cơ sử dụng thuốc lá truyền thống hoặc sử dụng đồng thời nhiều loại sản phẩm.

Thực tế này đang đặt ra yêu cầu cấp thiết: Hoàn thiện hành lang pháp lý đối với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng; Tăng cường kiểm soát thị trường, đặc biệt là buôn bán qua mạng; Đẩy mạnh truyền thông nhằm bảo vệ giới trẻ và nâng cao hiệu quả thực thi luật tại địa phương

Trong bối cảnh Việt Nam đang xem xét, hoàn thiện các quy định liên quan trong dự thảo chính sách mới, kinh nghiệm quốc tế là cơ sở quan trọng để lựa chọn mô hình phù hợp.

Từ thực tiễn quốc tế có thể thấy, kiểm soát thuốc lá – đặc biệt là thuốc lá thế hệ mới – cần một cách tiếp cận toàn diện: chính sách mạnh mẽ, thực thi nghiêm túc và sự đồng thuận xã hội.

Việt Nam đang đứng trước cơ hội quan trọng để nâng cấp hệ thống chính sách, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và hướng tới mục tiêu lâu dài: một môi trường sống không khói thuốc, an toàn cho mọi người dân.