'Cánh cửa' cho kinh tế biển TP Hồ Chí Minh tăng tốc - Bài 2: Nơi hội tụ các nguồn lực

Với sự ủng hộ mạnh mẽ từ Trung ương qua các Nghị quyết đặc thù, nhất là Nghị quyết 09 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển TP Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới, và tới đây là Luật Đô thị đặc biệt, Khu thương mại tự do (FTZ Cái Mép Hạ) đang trở thành là hạt nhân kinh tế biển với vai trò là kết nối tài chính, công nghiệp và cảng biển.

Hoàn thiện hạ tầng

Không chỉ có lợi thế cảng biển, Cái Mép Hạ còn nằm ở trung tâm các trục giao thông huyết mạch của vùng Đông Nam Bộ với Quốc lộ 51, đường liên cảng Cái Mép - Thị Vải, cao tốc Biên Hòa - Vũng Tàu. Bên cạnh đó, các tuyến Vành đai 3, Vành đai 4 TP. Hồ Chí Minh, đường 991B kết nối với tuyến đường và cầu sang xã đảo Long Sơn (trung tâm hóa dầu phía Nam), cầu Phước An sang Đồng Nai nối vào cao tốc Bến Lức - Long Thành đang khẩn trương xây dựng sẽ tạo thành mạng lưới đường bộ kết nối liên hoàn giữa cảng biển, khu công nghiệp, sân bay và trung tâm đô thị.

Đường Liên cảng - cơ sở hạ tầng dọc các cảng trên sông Thị Vải - Cái Mép đã phát huy hiệu quả tích cực trong những năm qua.

Đặc biệt, khi Cảng hàng không quốc tế Long Thành đi vào hoạt động, đường sắt Biên Hòa - Vũng Tàu đang khẩn trương được triển khai, FTZ Cái Mép Hạ sẽ nằm trong không gian logistics đa phương thức hiếm nơi nào có được khi hàng hóa có thể luân chuyển nhanh chóng giữa đường biển, đường sông, đường bộ, đường sắt và đường hàng không.

Bên cạnh đó, khu vực Cái Mép Hạ còn hội tụ nhiều công trình hạ tầng năng lượng quan trọng của quốc gia. Đó là trung tâm điện lực, các kho cảng LNG, hệ thống đường ống dẫn khí và mạng lưới cung cấp năng lượng đã và đang hình thành tạo nền tảng cho việc thu hút các ngành công nghiệp công nghệ cao, logistics hiện đại và dịch vụ cảng biển quy mô lớn.

Theo quy hoạch định hướng, FTZ Cái Mép Hạ sẽ phát triển đồng bộ các trung tâm logistics, kho bãi thông minh, hệ thống quản lý hàng hóa số hóa, trung tâm dữ liệu và các dịch vụ hỗ trợ thương mại quốc tế. Đây được xem là những mắt xích quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh và giảm chi phí logistics cho doanh nghiệp.

Song song với đầu tư hạ tầng cứng, TP. Hồ Chí Minh cũng đang chuẩn bị những điều kiện nền tảng khác cho FTZ. Cụ thể, các chương trình đào tạo nghề gắn với lĩnh vực logistics, cảng biển, cơ khí, thương mại dịch vụ… đang được TP. Hồ Chí Minh triển khai nhằm chuẩn bị lực lượng lao động chất lượng cao ngay tại địa phương.

Cùng đó, định hướng phát triển đô thị bền vững, xây dựng môi trường sống hiện đại, đầy đủ tiện ích cho chuyên gia, kỹ sư và người lao động cũng đang được tính toán đồng bộ với tiến trình hình thành FTZ.

PGS TS Phạm Văn Song, Hiệu trưởng Trường Đại học quốc tế Miền Đông cho rằng, TP. Hồ Chí Minh nên xây dựng một chương trình phát triển nhân lực chuyên biệt cho FTZ Cái Mép Hạ với sự tham gia của các trường đại học, doanh nghiệp logistics, hãng tàu quốc tế và các tập đoàn công nghệ. Đây không chỉ là đào tạo lao động cho một khu vực kinh tế mà là đào tạo nguồn nhân lực cho một trung tâm logistics và thương mại quốc tế của tương lai.

Đột phá với nhiều chính sách đặc thù

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, nhiều chuyên gia cho rằng nếu chỉ dựa vào lợi thế cảng biển thì rất khó tạo nên khác biệt. Điều quyết định thành công của các khu thương mại tự do trên thế giới chính là thể chế vượt trội, với quy định linh hoạt hơn về đầu tư, thương mại, tài chính, lao động và quản trị.

Nghị quyết số 260/2025/QH15 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển TP. Hồ Chí Minh cùng định hướng xây dựng Luật Đô thị đặc biệt đang mở ra cơ hội để thành phố được trao quyền chủ động lớn hơn trong quản lý, điều hành và triển khai các mô hình phát triển mới.

Đặc biệt, Nghị quyết số 09-NQ/TW về xây dựng và phát triển TP. Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới đã xác định rõ định hướng phát triển Khu thương mại tự do gắn với cảng biển, trung tâm tài chính quốc tế và các động lực tăng trưởng mới. Bên cạnh đó, các Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, cùng Nghị quyết số 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật là những cơ sở chính trị, pháp lý quan trọng để Thành phố nghiên cứu, đề xuất những cơ chế vượt trội dành riêng cho FTZ Cái Mép Hạ.

Theo Tổng thư ký Hiệp hội Cảng biển Việt Nam Nguyễn Xuân Kỳ, hiện nay cụm cảng biển Cái Mép - Thị Vải đã có năng lực tiếp nhận tàu container lớn nhất thế giới, nhưng giá trị gia tăng từ logistics vẫn còn dư địa rất lớn. Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ sẽ giúp hình thành hệ sinh thái dịch vụ hoàn chỉnh từ lưu kho, phân phối, gia công, đóng gói đến trung chuyển quốc tế. Khi đó hàng hóa không chỉ đơn thuần đi qua cảng mà còn được giữ lại để tạo thêm giá trị trước khi xuất khẩu hoặc phân phối sang các thị trường khác.

Đang được định hướng được nghiên cứu cho FTZ Cái Mép Hạ, TP. Hồ Chí Minh triển khai mô hình quản lý “một cửa, một lần dừng”, tích hợp giữa hải quan, thuế, cảng vụ, kiểm dịch và các cơ quan quản lý chuyên ngành trên cùng một nền tảng số. Doanh nghiệp có thể thực hiện hầu hết thủ tục trực tuyến, giảm thời gian và chi phí giao dịch mà không phải thực hiện nhiều lần các thủ tục kiểm tra, thông quan hay xin cấp phép qua nhiều đầu mối khác nhau như hiện nay.

Đồng thời, áp dụng nguyên tắc “bên ngoài hải quan, bên trong lãnh thổ”. Theo đó, hàng hóa từ nước ngoài đưa vào khu thương mại tự do sẽ được lưu giữ, phân loại, gia công, đóng gói, trung chuyển hoặc tái xuất với các thủ tục được đơn giản hóa tối đa mà vẫn bảo đảm sự quản lý của Nhà nước.

Một nội dung đáng chú ý khác đang được xây dựng là việc nghiên cứu áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với các mô hình kinh doanh mới. Đây được xem là điều kiện quan trọng để thu hút các doanh nghiệp công nghệ, logistics thông minh, thương mại số và các định chế tài chính quốc tế tham gia phát triển hệ sinh thái kinh tế biển thế hệ mới.

Đường 991B đi xuyên qua Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ và đường nhánh, mặt bằng đang hoàn thiện.

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, Thành phố cũng định hướng triển khai mô hình Hải quan 4.0 với việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn và công nghệ chuỗi khối (Blockchain) trong quản lý hàng hóa, giám sát dòng lưu chuyển và xử lý thủ tục thông quan. Các giao dịch được số hóa, truy xuất nguồn gốc minh bạch, giảm thiểu rủi ro và nâng cao tính dự báo cho doanh nghiệp.

Các chuyên gia nhận định, lợi thế lớn nhất của FTZ Cái Mép Hạ trong giai đoạn hiện nay là được hình thành đúng thời điểm đất nước đang thúc đẩy mạnh mẽ cải cách thể chế. Nếu các cơ chế đặc thù được triển khai hiệu quả, khu thương mại tự do này sẽ không chỉ là nơi thử nghiệm những chính sách mới mà còn trở thành mô hình mẫu cho cực tăng trưởng thế hệ mới của Việt Nam.

Phó Tổng giám đốc Cảng quốc tế Gemalink Cao Hồng Phong cho biết, các cảng nằm trong FTZ Cái Mép Hạ hiện quan tâm nhất đến việc tối ưu hóa luồng hàng hóa cửa ngõ “Gate way” xuất nhập khẩu đến và đi từ phía Nam Việt Nam và hàng trung chuyển quốc tế, đặc biệt là được xếp dỡ trên các tàu container trọng tải lớn từ 160.000 DWT – 250.000 DWT.

FTZ Cái Mép Hạ hình thành sẽ tạo sức hút mạnh mẽ đối với các tập đoàn đa quốc gia nhờ ưu đãi thuế, thủ tục hải quan đơn giản và kết nối hạ tầng đồng bộ. Đây là bước đi chiến lược giúp Việt Nam trở thành trung tâm logistics và trung chuyển hàng hóa của khu vực, đem lại nguồn hàng hóa quan trọng cho các cảng biển khu vực Cái Mép.

Từ những đột phá về thể chế, cùng lợi thế vượt trội về hạ tầng và vị trí địa kinh tế, FTZ Cái Mép Hạ đang hội tụ đầy đủ điều kiện để trở thành hạt nhân kinh tế biển của TP. Hồ Chí Minh. Đây là nền tảng quan trọng để Thành phố hình thành một cực tăng trưởng mới, mở rộng không gian phát triển và nâng cao vị thế cạnh tranh trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Bài cuối: Cực tăng trưởng mới cho Thành phố mang tên Bác