Cây và ký ức Đà thành

Cây đa di sản hơn 800 năm tuổi ở Sơn Trà. Ảnh: HOÀI NAM

“Bách niên cổ thụ” Sơn Trà và cây di sản Ngũ Hành Sơn

Từ nhượng địa Tourane xưa, bán đảo Sơn Trà và danh thắng Ngũ Hành Sơn là hai lá phổi xanh cho đô thị Đà Nẵng trong lịch sử.

Tại bán đảo Sơn Trà, có cây đa di sản hơn 800 năm tuổi, tán lá rộng che rợp một góc rừng, cây đã nếm trải bao trận bão dông của Biển Đông và những năm tháng chiến tranh với căn cứ Môm Nở, cho đến khi trở thành một phần di sản của thành phố Đà Nẵng hôm nay.

Xuôi về phía nam, cụm Danh thắng di tích quốc gia đặc biệt Ngũ Hành Sơn là nơi quần tụ của những giá trị văn hóa, tâm linh và lịch sử độc đáo, nơi lưu dấu văn hóa Champa và văn hóa Đại Việt. Nơi đây có 7 cây di sản Việt Nam với tuổi đời từ 150 đến 600 năm tuổi: Cây đa sộp (đa lá đỏ) ở sườn đông ngọn Thủy Sơn (sau lưng chùa Linh Ứng), 2 cây bàng âm dương trước cổng chùa Tam Thai trên ngọn Thủy Sơn, cây thị sau lưng chùa Tam Thai và cụm 3 cây bồ kết ở động Tàng Chơn thuộc khu vực phía nam ngọn Thủy Sơn. Những rễ cây bám chặt vào vách đá cẩm thạch qua hàng thế kỷ không chỉ tạo nên vẻ đẹp, thoát tục của cõi Phật, mà còn là nhân chứng “xanh” thăng trầm bom đạn chiến tranh để bảo vệ các chiến sĩ cách mạng trú ẩn giữa lòng hang đá Ngũ Hành trong kháng chiến chống Mỹ.

Những “lão tướng xanh” Tourane xưa

Trong lịch sử đô thị Đà Nẵng, nhất là giai đoạn gắn liền với cuộc kháng chiến chống liên quân Pháp - Tây Ban Nha (1858 - 1860) và thời kỳ thuộc Pháp sau đó, vẫn còn hiện hữu dưới bóng mát của những cây cổ thụ tại thành Điện Hải, chợ Hà Thân và các nghĩa trủng là những nơi an táng các nghĩa sĩ, binh lính và đồng bào yêu nước đã hy sinh vì nghĩa lớn.

Thành Điện Hải bên tả ngạn sông Hàn, có các cây đa cổ thụ ở phía đông vẫn đứng đó như người lính gác khổng lồ. Cây đã từng là nhân chứng kể từ khi người Pháp cải tạo, xây dựng các công trình công sở, kiến trúc xung quanh khu vực trung tâm hành chính thành phố.

Nhìn qua bên kia bờ sông là vùng đất Hà Thân (làng An Hải) và các vệt dân cư ven sông Hàn. Đây là nơi cây đa cổ thụ 600 tuổi từng chứng kiến nhiều thế hệ cư dân hữu ngạn sông Hàn lập làng, phát triển chợ và sự hình thành của bến phà kết nối hai bờ sông.

Và từ thành Điện Hải xuôi về phía nam, có các cây cổ thụ tại Nghĩa trủng Phước Ninh và Nghĩa trủng Hòa Vang mang một ý nghĩa khác. Đó là những bóng mát “chở che” cho linh hồn nghĩa sĩ đã ngã xuống trong buổi đầu chống Pháp và giữ nước.

Cây đa cổ thụ ở thành Điện Hải. Ảnh: HOÀI NAM

Nghĩ về việc trồng cây

Thời kỳ trước 1975 và xa hơn là thời Pháp thuộc, việc quy hoạch cây xanh đường phố ở Đà Nẵng tuân theo những nguyên tắc bền vững. Cây xanh thời đó được trồng từ khi còn là cây con, để bộ rễ cọc cắm sâu vào lòng đất, vững chãi hơn trước thiên tai. Người ta chọn loài cây rất kỹ, chú trọng đến tán che, tuổi thọ và sự hòa hợp với không gian kiến trúc. Ngược lại, trong cơn lốc đô thị hóa thời gian qua lại thiên về “mảng xanh ăn liền”, cây dễ ngã đổ khi gió lớn, thiếu đi cái thâm nghiêm, cái “hồn cốt” và sức sống. Đó là một khoảng lặng đô thị rất đáng suy ngẫm.

Đoạn đường từ Đà Nẵng đi Hội An từng là một “thiên đường xanh” ngập bóng tre. Nhà văn Tràng Thiên từng xúc động viết: “Tre hai bên đường xanh tốt giao đầu lại với nhau làm thành một vòng cung, một cái hầm xanh rập rờn linh động mát rượi che kín mặt đường… Con đường Đà Nẵng về Hội An làm người ta quên hết những tên Tây kỳ cục của nó, mà chỉ gợi nhớ đến cu gáy với bướm vàng trong ca dao, đến con “đường thơm”. Ước gì, Đà thành có thêm thật nhiều cây xanh và tôi ước một ngày nào đó được đi vào một khu rừng “bảo tàng sống” cây tre, bởi suy cho cùng cây tre gắn với sinh hoạt văn hóa người Việt nhất.

Ứng xử với di sản xanh

Để những “chứng nhân xanh” này tiếp tục sống khỏe và đồng hành với sự phát triển của thành phố, mỗi cây di sản và cổ thụ cần được gắn một mã định danh kỹ thuật số; có thể gắn mã QR chứa các thông tin lịch sử, vừa giúp cơ quan quản lý cập nhật tình trạng của cây theo thời gian thực, vừa tạo tiền đề xây dựng các tour du lịch xanh gắn liền với hệ thống cây di sản, cây cổ thụ gắn với các di tích lịch sử, văn hóa.

Những gốc cây di sản, cổ thụ của Tourane - Đà Nẵng là sợi dây kết nối giữa quá khứ, hiện tại và tương lai. Bảo tồn tốt di sản và các cây cổ thụ là cách Đà Nẵng khẳng định giá trị của một đô thị phát triển bền vững, biết trân trọng những giá trị nhân văn và hồn cốt đô thị.