Chất độc 'núp bóng' thuốc lá điện tử và các sản phẩm nicotine

Thuốc lá điện tử được bày bán tại một cửa hàng ở El Segundo, California, Mỹ. Ảnh tư liệu: AFP/TTXVN.

Khi thuốc lá truyền thống ngày càng bị xã hội quay lưng, ngành công nghiệp nicotine đã nhanh chóng thay đổi chiến lược để giữ chân người tiêu dùng. Chất gây nghiện từng gắn với những bao thuốc in hình cảnh báo bệnh tật nay được khoác lên diện mạo mới: thơm hơn, nhỏ gọn hơn và đậm màu công nghệ.

Những sản phẩm núp bóng “dâu tây lạnh”, “kẹo bông”, “trà đào” hay “bạc hà” xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội, được quảng bá như phụ kiện thời trang hoặc thiết bị công nghệ hiện đại. Tuy nhiên, theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), phía sau lớp vỏ hào nhoáng đó vẫn là nicotine - chất gây nghiện có khả năng tác động trực tiếp tới não bộ, đặc biệt nguy hiểm đối với thanh thiếu niên.

Nhân Ngày Thế giới không thuốc lá 31/5 năm nay, WHO lựa chọn chủ đề “Vạch trần sự hấp dẫn giả tạo - Hành động để đẩy lùi nạn nghiện nicotine và thuốc lá”, nhằm cảnh báo những chiến thuật tiếp thị ngày càng tinh vi của ngành công nghiệp thuốc lá. Trong hơn hai thập niên qua, các chiến dịch phòng chống tác hại thuốc lá đã đạt nhiều kết quả tích cực. WHO cho biết số người sử dụng thuốc lá trên thế giới đã giảm từ 1,38 tỷ người năm 2000 xuống khoảng 1,2 tỷ người vào năm 2024.

Tuy nhiên, khi thị trường thuốc lá điếu truyền thống thu hẹp, ngành công nghiệp này đã nhanh chóng chuyển hướng sang các sản phẩm mới như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, túi nicotine và nicotine tổng hợp.

Các sản phẩm này thường được quảng bá bằng những thông điệp như “sạch hơn”, “ít độc hại hơn” hoặc “hỗ trợ cai thuốc”. Song WHO nhấn mạnh những cách tiếp cận đó có thể khiến người tiêu dùng, đặc biệt là giới trẻ, đánh giá thấp nguy cơ gây nghiện của nicotine.

Thuốc lá hiện cướp đi hơn 8 triệu sinh mạng mỗi năm trên toàn cầu, trong đó khoảng 1,6 triệu người tử vong do hút thuốc thụ động. Ngoài ung thư phổi, thuốc lá còn liên quan trực tiếp tới bệnh tim mạch, đột quỵ, phổi tắc nghẽn mạn tính, vô sinh và nhiều rối loạn sức khỏe tâm thần. Thiệt hại kinh tế toàn cầu do thuốc lá gây ra hiện vượt 1.400 tỷ USD/năm, tương đương 1,8% GDP thế giới. Hơn 80% gánh nặng rơi vào các nước thu nhập thấp và trung bình.

Điều khiến các chuyên gia lo ngại hiện nay là tốc độ lan rộng của nicotine trong giới trẻ thông qua chiến thuật “hương vị hóa” và xây dựng hình ảnh sản phẩm như một biểu tượng phong cách sống.

Các loại thuốc lá điện tử tại Bắc Kinh, Trung Quốc. Ảnh: AFP/TTXVN.

WHO cho biết hiện có hơn 16.000 hương vị khác nhau được sử dụng trong các sản phẩm nicotine mới. Những hương thơm này giúp che giấu vị gắt vốn có của nicotine, khiến việc sử dụng trở nên dễ dàng và hấp dẫn hơn. Bên cạnh đó, các thiết bị hút thuốc được thiết kế nhỏ gọn như USB, tai nghe hoặc phụ kiện điện tử, tạo cảm giác hiện đại và ít gây cảnh giác. Nhiều sản phẩm sử dụng nicotine muối hoặc nicotine tổng hợp với nồng độ cao, giúp hơi hút êm hơn và tăng tốc độ hấp thụ nicotine vào cơ thể.

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh (CDC) Mỹ, nicotine có thể ảnh hưởng đến sự phát triển não bộ ở tuổi vị thành niên, làm suy giảm khả năng ghi nhớ, tập trung và kiểm soát hành vi. Việc sử dụng nicotine từ sớm cũng làm tăng nguy cơ lệ thuộc các chất gây nghiện khác trong tương lai. WHO ước tính hiện có hơn 100 triệu người sử dụng thuốc lá điện tử trên toàn thế giới, trong đó ít nhất 15 triệu là trẻ em và thanh thiếu niên từ 13-15 tuổi.

Môi trường số đang trở thành kênh tiếp thị hiệu quả nhất cho các sản phẩm này. Khoảng 78% học sinh trong độ tuổi 13-15 từng tiếp xúc với quảng cáo, khuyến mại hoặc tài trợ liên quan đến thuốc lá và nicotine trên Internet. Những hình ảnh đầy màu sắc trên các nền tảng mạng xã hội thường chỉ thể hiện sự sành điệu và cá tính, trong khi gần như không đề cập đến các nguy cơ sức khỏe.

Bên cạnh thuốc lá điện tử, WHO cũng cảnh báo về sự bùng nổ của túi nicotine – sản phẩm không khói, không mùi đang được quảng bá như lựa chọn “kín đáo” và “an toàn”. Theo báo cáo mới nhất của WHO, doanh số túi nicotine toàn cầu đã vượt 23 tỷ đơn vị trong năm 2024 và tiếp tục tăng nhanh.

Tuy nhiên, khoảng 160 quốc gia hiện vẫn chưa có quy định cụ thể đối với loại sản phẩm này.
Trước sự phát triển nhanh chóng của nicotine thế hệ mới, nhiều nước đã áp dụng các biện pháp quản lý mạnh mẽ. Vương quốc Anh thông qua luật cấm bán thuốc lá cho những người sinh từ năm 2009 trở về sau và cấm thuốc lá điện tử dùng một lần. Bỉ trở thành quốc gia đầu tiên trong Liên minh châu Âu cấm hoàn toàn vape dùng một lần. Australia chỉ cho phép bán thuốc lá điện tử tại nhà thuốc theo đơn bác sĩ, trong khi Singapore và Thái Lan tiếp tục duy trì các chế tài nghiêm khắc đối với việc sử dụng sản phẩm này.

Gắn biển cấm hút thuốc lá tại một số khách sạn, nhà hàng tại Hà Nội. Ảnh: Minh Quyết/TTXVN

Tại Việt Nam, tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc đã giảm đáng kể trong hơn một thập niên qua. Tuy nhiên, cả nước vẫn còn khoảng 15,8 triệu người hút thuốc và hơn 40.000 ca tử vong mỗi năm liên quan đến thuốc lá. Thiệt hại kinh tế do thuốc lá gây ra ước tính lên tới 108.000 tỷ đồng mỗi năm.
Trước thực trạng đó, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết 173/2024/QH15, cấm hoàn toàn sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, vận chuyển, tàng trữ và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng từ năm 2025. Đây là bước đi được WHO đánh giá cao trong nỗ lực bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Ngày Thế giới không thuốc lá giờ đây không chỉ là chiến dịch truyền thông y tế mà còn là cuộc chiến chống lại sự thao túng nhận thức. WHO kêu gọi các quốc gia tăng thuế thuốc lá, cấm quảng cáo và hương liệu hấp dẫn giới trẻ, đồng thời siết chặt quản lý các nền tảng số.

Gia đình, nhà trường và xã hội cũng cần nhận thức rõ rằng thuốc lá điện tử không phải món đồ công nghệ vô hại hay biểu tượng cá tính. Phía sau những làn khói thơm và thiết kế thời thượng vẫn là nicotine độc hại. Việc vạch trần những “cạm bẫy mật ngọt” ấy chính là một phần quan trọng trong nỗ lực bảo vệ thế hệ tương lai.