Chính sách phải tạo bước chuyển thực chất cho đầu ra người học yếu thế

Ông Đặng Minh Sự - Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM.

Để hiểu hơn về vấn đề này, phóng viên Báo Giáo dục và Thời đại đã có buổi trao đổi với ông Đặng Minh Sự - nguyên Trưởng phòng Giáo dục nghề nghiệp (Sở Lao động - Thương binh và Xã hội TPHCM), hiện là Phó Chủ tịch Hội Giáo dục nghề nghiệp TPHCM.

Thưa ông, nhìn nhận bức tranh tổng thể, tỷ lệ và chất lượng việc làm của người học yếu thế sau tốt nghiệp giáo dục nghề nghiệp hiện nay như thế nào?

Theo tôi, cơ hội học nghề và tiếp cận việc làm đã được mở rộng, nhưng cần thận trọng khi đánh giá bằng một tỷ lệ chung. Qua rà soát, chưa có bộ số liệu đủ đồng nhất để kết luận tỷ lệ việc làm sau tốt nghiệp của từng nhóm người khuyết tật, hộ nghèo và người ở vùng sâu, vùng xa.

Điều cần quan tâm hơn là có việc rồi có sống được bằng nghề hay không: thu nhập có ổn định, công việc có phù hợp, quyền lợi có được bảo đảm và có cơ hội tiến bộ không. Chính sách chỉ tạo chuyển biến thực chất khi người học giữ được việc và nâng dần khả năng tự chủ sinh kế.

Các mô hình đào tạo và hỗ trợ tại TPHCM thời gian qua đã giúp người học ổn định sinh kế hay chưa, thưa ông?

Có những kết quả cụ thể. Chẳng hạn, tại địa bàn Quận 4 trước đây, hoạt động hỗ trợ đã kết hợp tư vấn nghề, tuyển dụng trực tiếp, vay vốn và phương tiện sinh kế; đây là cách tiếp cận sát nhu cầu người dân. Tuy nhiên, kết quả giảm nghèo đến từ nhiều giải pháp, không nên quy hoàn toàn cho đào tạo nghề.

Ngày hội việc làm cho người khuyết tật tại TPHCM tháng 9/2026 cũng ghi nhận 24 doanh nghiệp có nhu cầu tuyển dụng hơn 1.600 vị trí. Nhưng nhu cầu tuyển dụng chưa phải số người đã có việc bền vững. Muốn khẳng định hiệu quả, cần theo dõi người học sau 6–12 tháng: còn làm việc không, thu nhập thay đổi ra sao và có cần hỗ trợ thêm không.

Theo ông, đâu là những “nút thắt” lớn nhất từ cơ chế, chính sách hiện nay?

Theo tôi, điểm cần tháo gỡ là sự liền mạch giữa hỗ trợ học nghề và hỗ trợ làm nghề. Miễn, giảm chi phí học tập rất cần thiết, nhưng người học còn cần điều kiện đi lại, thực tập, tìm việc, thích nghi tại nơi làm việc và tiếp cận vốn nếu tự kinh doanh.

Pháp luật đã có chính sách hỗ trợ đào tạo cho người yếu thế và doanh nghiệp tham gia đào tạo. Vì vậy, cần rà soát cụ thể khâu nào chưa tiếp cận được, thủ tục nào còn vướng, cơ quan nào chịu trách nhiệm. Đồng thời, nên chuyển trọng tâm đánh giá từ số người hoàn thành khóa học sang kết quả việc làm và thu nhập sau đào tạo.

Rào cản cốt lõi trong kết nối nhà trường, doanh nghiệp và người lao động yếu thế là gì, thưa ông?

Theo tôi, rào cản cốt lõi là ba bên chưa hiểu đầy đủ nhu cầu và điều kiện của nhau. Nhà trường cần biết chính xác doanh nghiệp tuyển công việc gì; doanh nghiệp cần hiểu người lao động có thể làm gì và cần hỗ trợ gì; người học cần biết rõ mức lương, ca làm, yêu cầu kỹ năng và điều kiện đi lại.

Pháp luật đã có chính sách hỗ trợ đào tạo cho người yếu thế và doanh nghiệp tham gia đào tạo. (Ảnh minh họa)

Với người khuyết tật, còn phải giải quyết khả năng tiếp cận và bố trí công việc phù hợp. Đây cũng là trách nhiệm được Luật Người khuyết tật quy định. Với người nghèo hoặc ở xa, chi phí chuyển đến nơi làm việc có thể trở thành rào cản lớn. Tôi đề nghị có một đầu mối theo sát từ tư vấn nghề đến giai đoạn đầu nhận việc.

Chúng ta cần điều chỉnh chiến lược gì để tạo bước ngoặt về thu nhập và vị thế việc làm cho người học yếu thế, thưa ông?

Theo tôi, cần tổ chức hỗ trợ theo một hành trình: chọn đúng nghề, học đạt kỹ năng, vào được việc và giữ được việc. Trước khi mở lớp, phải khảo sát nhu cầu tuyển dụng hoặc thị trường tiêu thụ sản phẩm nếu đào tạo để tự làm.

Tôi đề nghị giao nhiệm vụ phối hợp rõ giữa cơ quan quản lý giáo dục nghề nghiệp, việc làm, địa phương và doanh nghiệp; theo dõi kết quả sau 3, 6 và 12 tháng. Kinh phí nên có phần gắn với kết quả đã kiểm chứng, nhưng phải tính đến mức độ khó khăn để tránh chỉ chọn người dễ có việc. Hướng này phù hợp với yêu cầu phát triển thông tin thị trường lao động và hỗ trợ tạo việc làm của Luật Việc làm 2025.

Cần thêm ưu đãi hoặc đòn bẩy tài chính nào cho doanh nghiệp, thưa ông?

Nhà nước đã có ưu đãi đối với cơ sở sử dụng nhiều lao động là người khuyết tật; Điều 34 Luật Người khuyết tật quy định ngưỡng từ 30% tổng số lao động trở lên. Theo tôi, cần nghiên cứu thêm hỗ trợ theo từng vị trí việc làm phù hợp để khuyến khích doanh nghiệp bắt đầu tuyển dụng, kể cả khi chưa đạt ngưỡng này.

Có thể thí điểm đồng tài trợ chi phí cải tạo chỗ làm, thiết bị hỗ trợ, người hướng dẫn và đào tạo lại. Khoản hỗ trợ cần gắn với việc làm thực tế, trả lương đầy đủ và thời gian duy trì lao động; thủ tục phải đơn giản, có hậu kiểm. Với người tự tạo việc làm, vốn ưu đãi nên đi cùng tư vấn kinh doanh và kết nối đầu ra.

Công tác kiểm tra, giám sát cần được tiến hành thế nào để tránh hình thức, thưa ông?

Theo tôi, phải kiểm tra đến người học và nơi làm việc, không chỉ xem hồ sơ mở lớp, danh sách tốt nghiệp hay biên bản giới thiệu việc làm. Cần xác minh mẫu độc lập về công việc, thu nhập, thời gian duy trì việc làm; đồng thời đối chiếu hợp đồng và bảo hiểm đối với trường hợp thuộc diện phải tham gia.

Báo cáo phải phân biệt rõ “được giới thiệu”, “được tuyển” và “còn làm việc”; công khai kết quả tổng hợp, bảo vệ dữ liệu cá nhân và có kênh phản ánh dễ tiếp cận. Gian lận phải xử lý nghiêm, còn kết quả thấp phải được phân tích nguyên nhân để điều chỉnh hỗ trợ. Thước đo cuối cùng là cuộc sống người học có khá hơn và khả năng tự chủ có tăng lên hay không.