Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035: Hoàn thiện đồng bộ cơ chế ngay từ đầu

Giữ nguyên tắc ưu tiên xuyên suốt

- Tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội đã thông qua nghị quyết phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035. Từ quá trình thẩm tra, theo bà cần lưu ý những vấn đề gì để việc triển khai Chương trình thực sự thông suốt, hiệu quả?

- Ngay từ quá trình thẩm tra việc tích hợp 4 Chương trình, Hội đồng Dân tộc và các cơ quan của Quốc hội đã bám sát yêu cầu chỉ đạo của cấp có thẩm quyền, đó là: Tích hợp phải thực chất, không phải đơn thuần ghép tên, cộng cơ học nội dung hoặc đưa 4 Chương trình vào một “vỏ” chung.

Phó Chủ tịch Hội đồng Dân tộc Trần Thị Hoa Ry. Ảnh: Lâm Hiển

Mục tiêu của tích hợp là khắc phục những hạn chế đã bộc lộ trong thời gian qua như nhiều đầu mối quản lý, nhiều văn bản hướng dẫn, có sự giao thoa về nhiệm vụ, địa bàn, đối tượng, nguồn lực; đồng thời tạo điều kiện để phân cấp mạnh hơn, lồng ghép nguồn lực tốt hơn và quản lý theo kết quả đầu ra.

Tuy nhiên, điểm khó nhất là việc tích hợp được thực hiện khi các Chương trình đang thực hiện dở dang, vì vậy, Hội đồng Dân tộc đã đặc biệt lưu ý không được vì tích hợp mà làm gián đoạn việc thực hiện hoặc ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân.

Trên cơ sở ý kiến thẩm tra, ý kiến của ĐBQH và Kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Nghị quyết được Quốc hội thông qua đã bổ sung nguyên tắc bảo toàn. Theo đó, việc tích hợp không làm thay đổi, thu hẹp mục tiêu, phạm vi, đối tượng thụ hưởng cốt lõi, quyền lợi và mức độ ưu tiên đã được Quốc hội quyết định; các chính sách bắt buộc và chính sách đặc thù còn phù hợp phải được tiếp tục kế thừa.

Đặc biệt, đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, chúng tôi đề nghị phải giữ nguyên tắc ưu tiên xuyên suốt, không chỉ đối với các chính sách dân tộc riêng mà cả trong các nhiệm vụ về hạ tầng, sinh kế, giáo dục, y tế, văn hóa, môi trường và chuyển đổi số; nguồn lực và kết quả thụ hưởng của vùng này phải được theo dõi, báo cáo riêng.

Trong quá trình thẩm tra, chúng tôi cũng rất quan tâm đến việc phải phân biệt đúng giữa “trùng lặp” và “giao thoa” chính sách. Một hộ gia đình ở vùng khó khăn có thể đồng thời thiếu đất ở, đất sản xuất, nước sinh hoạt, sinh kế và còn hạn chế trong tiếp cận giáo dục, y tế. Việc hộ đó được hưởng nhiều chính sách để giải quyết các chiều thiếu hụt khác nhau không phải là hưởng trùng. Chỉ khi cùng một nội dung chi, cùng một sản phẩm hoặc cùng một mục tiêu hỗ trợ được bố trí nhiều lần thì mới phải xử lý trùng lặp. Cách tiếp cận này rất quan trọng để quá trình tích hợp không vô tình làm giảm quyền lợi của đối tượng thụ hưởng.

Về chuyển tiếp, tinh thần chung là việc gì đã làm đúng thì không phải làm lại. Các nhiệm vụ, dự án, dự toán, hợp đồng, vốn kéo dài, tài sản và danh sách đối tượng đã được phê duyệt được tiếp tục xử lý theo quy định chuyển tiếp. Đồng thời phải xác định rõ thời điểm vận hành theo cơ chế mới để không xuất hiện khoảng trống pháp lý.

Phân cấp phải đi cùng nguồn lực, năng lực quản lý

- Theo bà, việc tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia thành một Chương trình tổng thể sẽ có tác động thế nào đến đối tượng thụ hưởng và công tác tổ chức thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia?

- Hiệu quả của việc tích hợp cuối cùng phải được nhìn nhận từ hai phía: người dân được thụ hưởng tốt hơn và bộ máy tổ chức thực hiện vận hành hiệu quả hơn.

Đối với người dân, tích hợp không có nghĩa là giảm chính sách hay giảm quyền lợi. Ngược lại, mục tiêu là tổ chức các chính sách theo hướng đồng bộ hơn, để những nhu cầu đa chiều của một hộ gia đình, một cộng đồng hay một địa bàn được giải quyết tổng thể hơn. Điều người dân cần không phải là biết chính sách thuộc Chương trình nào, do bộ, ngành nào quản lý, mà là được tiếp cận đúng chính sách, đúng thời điểm, thuận lợi hơn và thực sự cải thiện được cuộc sống.

Về tổ chức thực hiện, điểm thay đổi đáng chú ý là chuyển từ nhiều đầu mối, nhiều quy trình sang một cơ chế điều phối thống nhất hơn. Theo phương án Chính phủ đã tiếp thu, hệ thống văn bản hướng dẫn dự kiến được giảm từ hơn 70 văn bản xuống còn một Nghị quyết của Chính phủ quy định tương đối đồng bộ cơ chế thực hiện; việc giao vốn ngân sách trung ương cũng được định hướng thực hiện ngay từ tháng 11 hằng năm. Nếu triển khai đúng, đây sẽ là bước tiến quan trọng để khắc phục tình trạng đầu năm chờ hướng dẫn, giữa năm mới phân bổ vốn, cuối năm lại tập trung giải ngân.

Cùng với đó là việc phân cấp mạnh cho địa phương, Trung ương chỉ quản lý mục tiêu, nguyên tắc, tiêu chuẩn, định mức và kết quả đầu ra; địa phương được chủ động lựa chọn danh mục, thứ tự ưu tiên và phương thức tổ chức thực hiện phù hợp với thực tiễn. Tuy nhiên, Hội đồng Dân tộc cũng lưu ý rất rõ: phân cấp phải đi cùng nguồn lực, nhân lực, dữ liệu, năng lực quản lý, kinh phí quản lý, hậu kiểm và trách nhiệm giải trình; không thể chuyển điểm nghẽn từ Trung ương xuống địa phương và từ cấp tỉnh xuống cấp xã.

Một thay đổi quan trọng khác là phương thức đánh giá. Chương trình không chỉ được đánh giá qua việc đã giải ngân được bao nhiêu phần trăm, mà phải nhìn vào kết quả cuối cùng đối với người dân. Đó mới chính là thước đo quan trọng nhất để đánh giá việc tích hợp 4 Chương trình có thực sự tạo ra hiệu quả lớn hơn so với trước đây hay không.

Quốc hội thông qua Nghị quyết về phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035. Ảnh: Khánh Duy

Địa phương nhận vốn có thể tổ chức thực hiện ngay

- Trong quá trình thực hiện các Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035, từ thực tiễn giám sát việc thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia vừa qua, theo bà, làm sao để khắc phục được những điểm nghẽn trước đây, như chậm giải ngân, còn chồng chéo về đối tượng, thủ tục?

- Để Chương trình mới không lặp lại những điểm nghẽn cũ, trước hết phải hoàn thiện đồng bộ cơ chế ngay từ đầu. Tích hợp Chương trình phải đi cùng tích hợp quy trình và thủ tục. Các tiêu chuẩn, định mức, tiêu chí, dữ liệu và trách nhiệm của từng cơ quan phải rõ trước khi giao nhiệm vụ, giao vốn. Mục tiêu là để địa phương nhận vốn có thể tổ chức thực hiện ngay, không tiếp tục mất thời gian đi xin ý kiến qua nhiều tầng nấc.

Đồng thời, phân cấp phải gắn với điều kiện thực hiện; đổi mới cách phân bổ và điều chuyển vốn; gắn rõ trách nhiệm của từng cơ quan và người đứng đầu. Một mục tiêu, nhiệm vụ cần có một đầu mối chịu trách nhiệm chính; tránh tình trạng nhiều cơ quan cùng tham gia nhưng khi có vướng mắc lại không xác định được trách nhiệm cuối cùng.

Đối với công tác giám sát, không chỉ giám sát giải ngân bao nhiêu nguồn lực mà phải giám sát nguồn lực đó tạo ra kết quả gì cho người dân. Cần xây dựng hệ thống dữ liệu dùng chung, theo dõi được từ phân bổ nguồn lực đến sản phẩm đầu ra và mức độ thụ hưởng; có khả năng phân tách theo lĩnh vực, địa bàn, đối tượng và nguồn vốn. Qua đó có thể phát hiện sớm nơi nào có nguy cơ bỏ sót đối tượng, nơi nào có sự chồng chéo hoặc nguồn lực chưa đến đúng địa bàn cần ưu tiên.

- Xin cảm ơn bà!