Con người giống tinh tinh nhiều hơn chúng ta tưởng

Tác giả: DK

Sinh thái học: Khái lược những tư tưởng lớn

Với văn phong dễ hiểu, cuốn sách là tập hợp những kiến giải ngắn gọn, súc tích của hơn 90 ý tưởng cốt lõi, sơ đồ giúp làm sáng tỏ lý thuyết rối rắm, trích dẫn kinh điển giúp các ý tưởng và khám phá trở nên dễ nhớ, cùng những minh họa dí dỏm giúp ta mở rộng hiểu biết về khoa học.

Con người giống tinh tinh nhiều hơn chúng ta tưởng

Từ khả năng chế tạo công cụ đến những bằng chứng di truyền, các nghiên cứu cho thấy con người và tinh tinh có nhiều điểm chung hơn những gì từng được tin tưởng.

Các nghiên cứu phân tử hiện đại về lập bản đồ gen của người và các động vật khác đã khẳng định một lý thuyết do Charles Darwin gợi ý lần đầu tiên vào giữa thế kỷ XIX - rằng chúng ta có cùng một tổ tiên với các loài vượn lớn.

Ngày nay chỉ còn rất ít nhà khoa học chối cãi việc tinh tinh thường (Pan troglodytes) và tinh tinh lùn (Pan paniscus) là những họ hàng gần nhất còn sống của chúng ta. Vì thế, việc nghiên cứu những động vật này cho chúng ta cơ hội độc nhất để tìm hiểu về chính mình và nguồn gốc cho hành vi của chúng ta. Thế nhưng trong nhiều năm, cộng đồng khoa học đã tin rằng loài người khác với phần còn lại của tự nhiên.

Chủ yếu nhờ công trình của nhà linh trưởng học người Anh Jane Goodall mà chúng ta được mở mang về sự tương đồng giữa tinh tinh và con người. Năm 1961, trong cuộc trò chuyện sôi nổi với người hướng dẫn của mình là Louis Leakey, Goodall đã công bố một quan sát gây chấn động giới khoa học: bà đã thấy một con tinh tinh sử dụng công cụ. Đây là lần đầu tiên hành vi này được ghi nhận và sẽ thách thức những quan điểm đã biết về cái định nghĩa nên con người.

Trong buổi gặp gỡ đầu tiên vào năm 1957, kiến thức của Goodall về lịch sử tự nhiên đã gây ấn tượng với Leakey và ông đã đề nghị bà làm công việc nghiên cứu tập tính của tinh tinh. Là một nhà nhân loại học kiêm cổ sinh vật học, Leakey tin vào thuyết tiến hóa, cho rằng con người và các loài vượn lớn - tinh tinh, tinh tinh lùn, vượn gorilla và đười ươi - trong Họ Người (Vượn Lớn) có một tổ tiên chung.

Xâu chuỗi

Nghiên cứu thực địa của Leakey tập trung vào việc tìm kiếm “mắt xích còn thiếu” - hóa thạch của các dạng chuyển tiếp giữa tổ tiên chung và con người. Tinh tinh chưa được nghiên cứu nghiêm túc trong môi trường tự nhiên và ông cho rằng một nghiên cứu như vậy có thể làm sáng tỏ sự tiến hóa của người nguyên thủy.

Goodall, một nhà quan sát sắc sảo và không bị học thuật trói buộc, là lựa chọn lý tưởng cho công việc này. Đúng như kỳ vọng của Leaky, bà đã mang lại một góc nhìn lý thuyết mới và đủ can đảm để nói rằng tinh tinh và con người giống nhau hơn những gì người ta từng tưởng tượng.

Trước bà, giới khoa học phổ biến một sự đồng thuận cho rằng khả năng phát minh và làm ra công cụ đặc trưng cho sự vượt trội của con người so với toàn bộ giới động vật. Những phát hiện của Goodall đã buộc các nhà khoa học nghĩ lại.

Jane Goodall đang ghi chép vào sổ tay khi làm việc tại Công viên Quốc gia Gombe năm 2006. Nhà linh trưởng học tiên phong tiếp tục cống hiến trọn đời để bảo vệ những con tinh tinh đang bị đe dọa. Ảnh trong sách Sinh thái học - Khái lược những tư tưởng lớn.

Goodall dựng trại ở Công viên Quốc gia Gombe Stream, Tanzania để nghiên cứu một cộng đồng tinh tinh ở bờ đông hồ Tanganyika.

Goodall là một trong những người đầu tiên làm việc trong lĩnh vực tập tính học, trong đó các nhà sinh học theo dõi động vật trong môi trường tự nhiên và cố gắng hiểu những tập tính tự nhiên của chúng, lựa chọn sống giữa bầy tinh tinh để chứng kiến tập tính thật không bị kìm kẹp của chúng. Những tháng đầu bà ở trại, lũ tinh tinh chạy trốn bà, rồi dần quên mất sự có mặt của bà.

Goodall ngồi nhiều giờ quan sát tinh tinh, giữ khoảng cách với chúng và lẳng lặng ghi chép thực địa. Một buổi sáng tháng 11, 1961, bà phát hiện con tinh tinh mà bà gọi là David Greybeard ngồi trên một ụ mối. Nó đang chọc những nhành cỏ vào ụ, rút ra, rồi đưa vào miệng. Bà thấy con tinh tinh làm như vậy vài lần rồi mới rời đi.

Khi đến chỗ con tinh tinh vừa ngồi, Goodall nhìn thấy những nhành cỏ bị vứt bỏ nằm trên mặt đất. Khi nhặt một nhành lên và chọc vào ụ mối, bà phát hiện những con mối bị kích động sẽ cắn vào nhành cỏ. Bà nhận ra con tinh tinh đã “câu” lũ mối bằng nhành cỏ và đưa chúng vào miệng.

Từ những cuộc trao đổi với Leakey, Goodall đã biết đây là một phát hiện lớn. Bà cũng thấy những con tinh tinh tuốt lá các cành cây mảnh rồi dùng làm cần câu mối; tinh tinh không chỉ sử dụng công cụ mà còn tạo ra công cụ.

Công nghệ của tinh tinh

Goodall tiếp tục quan sát chín công cụ khác nhau được tinh tinh trong cộng đồng ở Gombe sử dụng. Vào thời điểm đó, các nhà khoa học chất vấn phương pháp của Goodall và chế nhạo bà vì đặt tên cho tinh tinh mà không gọi bằng số, cho rằng nghiên cứu thực địa của bà thiếu chính xác.

Tuy nhiên, kể từ đó, nhiều nghiên cứu khác trên thế giới đã chứng thực những phát hiện của bà: người ta đã quan sát được tinh tinh ở Congo tuốt cành để câu mối; đã thấy tinh tinh ở Gabon tiến vào rừng với “bộ công cụ” năm phần bao gồm một cái cành nặng để mở tổ ong và các mảnh vỏ cây để múc mật ong.

Ở Senegal, người ta đã quan sát được những bữa tiệc đi săn của tinh tinh, mang theo các cành cây mà chúng gặm thành đầu sắc và sử dụng như những cây giáo để giết vượn thỏ.

Giống nhiều hơn khác

Các nhà tập tính học lấy những tập tính được nghiên cứu ở một số loài để hình thành các khái niệm chung áp dụng cho nhiều loài. Ý tưởng cho rằng có thể sử dụng tập tính động vật làm mô hình cho hành vi của con người bắt đầu từ công trình của các nhà tập tính học thập niên 1950 và 1960 như Konrad Lorenz, Nikolaas Tinbergen và Karl von Frisch.

Khi nghiên cứu động vật trong môi trường sống tự nhiên của chúng, họ thấy được sự phức tạp của đời sống động vật. Các nhà tập tính học bắt đầu hiểu ra những tương tác xã hội xuất phát từ bản năng cũng như những tập tính học được. Các nghiên cứu về động vật là tấm gương để xem xét những hành vi của con người.

Niềm tin dai dẳng cho rằng con người hoàn toàn không giống với các loài khác đã bị sự ra đời của kỹ thuật lập bản đồ gen cương quyết bác bỏ. Khi bộ gen của tinh tinh được lập bản đồ năm 2005 - theo sau đó là của các loài vượn lớn khác - và so sánh với bộ gen người, kết quả đã rõ ràng.

ADN của người giống tinh tinh 98,8%, giống vượn gorilla 98,4%, giống đười ươi 97%. Người và các loài vượn lớn giống nhau hơn là khác nhau. Tuy nhiên đáng chú ý rằng những con số này dựa trên các gen chỉ dẫn cơ thể cách tạo protein - chất chiếm một phần rất nhỏ trong bộ gen người (khoảng 2%).

Có vẻ như những điều khiến con người khác biệt với tinh tinh có thể được tìm thấy ở các vùng ADN gọi là “đoạn rác ADN” vì trước đó chúng bị xem là thừa thãi. Ngày nay người ta hiểu rằng ADN rác giữ những thông tin thiết yếu về cách thức và thời điểm gen được biểu hiện. Dù vậy, sự tương đồng giữa ADN của người và các loài vượn lớn vẫn gây ấn tượng.