Bức tường 4.000 năm tuổi viết lại lịch sử Bắc Phi

Trong lịch sử khảo cổ học, Bắc Phi thường được nghiên cứu qua những trung tâm nổi tiếng ở thung lũng sông Nile, trong khi các vùng Maghreb (gồm Morocco, Algeria và Tunisia ngày nay) có ít dữ liệu hơn về những xã hội trước thời kỳ lịch sử thành văn. Vì vậy, những phát hiện mới tại Oued Beht có ý nghĩa vượt ra ngoài bản thân một bức tường: chúng cung cấp bằng chứng về cách cộng đồng ở phía tây bắc châu Phi tổ chức không gian sống, sản xuất và bảo vệ tài nguyên.

Hệ thống tường được phát hiện tại Oued Beht.

Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Libyan Studies, dựa trên các cuộc khai quật và khảo sát năm 2023 của Dự án Khảo cổ Oued Beht.

Những dấu vết tường và công trình đất tại khu vực đã được ghi nhận từ thập niên 1930, nhưng tuổi đời và chức năng của chúng vẫn chưa được xác định rõ. Trong các đợt khai quật mới, nhóm nghiên cứu tìm thấy một hệ thống gồm nhiều giai đoạn xây dựng, với hào, lũy đất và tường chắn ngang một đoạn hẹp của dải đồi Oued Beht, nằm giữa dòng sông và một khe núi.

Vị trí Oued Beht - Tây Bắc Morocco.

Cấu trúc này giúp cô lập và bảo vệ phần phía nam của dải đồi. Những mẫu trầm tích liên quan đến công trình được định tuổi bằng phương pháp carbon phóng xạ, cho thấy hệ thống có giai đoạn xây dựng ban đầu vào khoảng 4.000–3.500 năm trước, tương ứng với thời đại đồ đồng ở nhiều khu vực khác của phía tây Địa Trung Hải.

Theo các tác giả, đây là bằng chứng sớm nhất đã được xác nhận về kiến trúc phòng thủ quy mô lớn ở Bắc Phi bên ngoài Ai Cập.

Việc dựng một hệ thống hào và lũy trên địa hình có chọn lọc đòi hỏi quy hoạch, tổ chức nhân lực và khả năng huy động lao động. Dù chưa thể xác định chính xác ai ra lệnh xây dựng hoặc cộng đồng đã có cơ cấu chính trị như thế nào, quy mô công trình gợi ý cư dân không chỉ sống dựa vào các hoạt động nông nghiệp riêng lẻ mà còn có thể phối hợp cho những dự án chung.

Bức tường không phải phát hiện duy nhất làm Oued Beht trở nên đặc biệt. Các khảo sát trước đây đã cho thấy hoạt động của con người trải rộng ít nhất 10 ha, với một giai đoạn quan trọng vào khoảng giữa thiên niên kỷ thứ tư đến đầu thiên niên kỷ thứ ba trước Công nguyên.

Di tích thực vật và động vật cho thấy cư dân thời tiền sử trồng các loại cây như lúa mạch và lúa mì, đồng thời khai thác thực vật hoang dã và chăn nuôi gia súc. Các nhà khảo cổ cũng tìm thấy hàng nghìn rìu đá được mài nhẵn, những công cụ đá khác và đồ gốm chế tác tinh xảo, đôi khi có trang trí bằng hoa văn sơn.

Quần thể nông nghiệp được làm nổi bậc thể hiện khu vực hoạt động đáng kể trong vùng tây bắc Morocco.

Những bằng chứng này cho thấy Oued Beht từng là một trung tâm hoạt động đáng kể trong cảnh quan vùng tây bắc Morocco.

Trong thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên, vùng Địa Trung Hải là không gian giao lưu giữa các cộng đồng ở Bắc Phi và bán đảo Iberia, tức khu vực Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha ngày nay. Các phát hiện tại Oued Beht cho thấy cư dân vùng Maghreb tham gia vào một thế giới rộng lớn hơn, thay vì phát triển hoàn toàn tách biệt với những khu vực phía bắc Địa Trung Hải.

Các tác giả cho rằng công trình có thể liên quan đến cạnh tranh về đất đai, tài nguyên hoặc quyền kiểm soát việc di chuyển qua địa hình. Nó cũng có thể là cách cộng đồng thể hiện quyền lực và bảo vệ một vị trí có giá trị chiến lược.

Công cụ đá được mài nhẵn và đồ gốm tiền sử, minh họa hoạt động thủ công tại khu vực.

Một phát hiện đáng chú ý khác là khu vực này tiếp tục được sử dụng trong thời Trung cổ, khoảng thế kỷ 11–13. Các nhà khảo cổ ghi nhận dấu vết công trình phòng thủ được xây dựng lại, một khu dân cư hoặc trang trại trên đỉnh đồi lân cận và nghĩa trang nằm giữa hai khu vực. Điều này cho thấy dải đồi Oued Beht giữ vai trò quan trọng qua nhiều thời kỳ, dù mục đích sử dụng đã thay đổi.