Đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất của pháp luật để vận hành tốt chính quyền địa phương hai cấp

Ngày 27-3, Đại học Cần Thơ phối hợp với Sở Tư pháp TP Cần Thơ tổ chức hội thảo khoa học "Hoàn thiện pháp luật Việt Nam trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương hai cấp".

TS Hồ Minh Hải, Phó Giám đốc Sở Tư pháp TP Cần Thơ phát biểu tại hội thảo. Ảnh: CHÂU ANH

Nguồn lực chưa tương xứng, chồng chéo thẩm quyền

Tại hội thảo, TS Hồ Minh Hải, Phó Giám đốc Sở Tư pháp TP Cần Thơ, đã chỉ ra một số bất cập về quy định pháp luật trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương hai cấp.

Thứ nhất, đó là việc phân cấp chưa đồng bộ, nhiều thẩm quyền được phân quyền vẫn kèm điều kiện ràng buộc là phải xin ý kiến hoặc chờ phê duyệt, như trong lĩnh vực đất đai, tài chính, đầu tư công...

Thứ hai, trách nhiệm giải trình thiếu cơ chế pháp lý độc lập, chưa có trình tự, nguyên tắc, chế tài; cơ chế kiểm soát quyền lực chưa đầy đủ, cho nên việc giải trình hiện nay chỉ mang tính chất báo cáo, thông tin.

Thứ ba, nguồn lực chưa tương xứng, có nơi được giao thẩm quyền nhưng thiếu nhân lực, thiếu kinh phí và điều kiện bảo đảm để thực hiện.

Thứ tư, mô hình còn ít linh hoạt, chưa phân hóa đủ theo đô thị, nông thôn, miền núi, hải đảo và đơn vị đặc thù.

Cụ thể, chúng ta có quy định chính quyền địa phương đô thị, nông thôn, miền núi, hải đảo và đơn vị đặc thù, tuy nhiên quy định vẫn còn mang tính chất tương đồng, không có khác biệt lớn nên chưa tạo điều kiện cho các địa phương có tính chất đặc thù phát triển thêm hoặc chưa tạo được sự khác biệt để từng địa phương phát huy được vai trò của mình.

Thứ năm, chồng chéo thẩm quyền, chủ yếu là phân cấp giữa Trung ương - địa phương, tỉnh - xã, HĐND - UBND chưa thật rạch ròi.

Hiện nay chúng ta phân cấp cho UBND quyết định nhưng trước khi UBND quyết định thì phải được sự đồng ý của HĐND, hoặc là phải có ý kiến của HĐND, hoặc vấn đề địa phương quyết định phải có ý kiến của Trung ương, nhất là trong công tác quy hoạch, đất đai còn vướng khá nhiều.

Từ đó, TS Minh Hải đưa ra hai nhóm giải pháp. Thứ nhất, về hoàn thiện pháp luật, thì pháp luật phải đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất và khả thi; phân quyền đi đôi với kiểm soát; mô hình linh hoạt theo địa bàn.

Thứ hai, nâng cao chất lượng và tổ chức thực thi, gồm nâng cao chất lượng hoạt động của HĐND và UBND, đồng thời bảo đảm điều kiện thực thi, như giao thẩm quyền phải đi kèm nguồn lực; hoàn thiện cơ chế tuyển dụng, sử dụng, đánh giá, đãi ngộ; siết chặt kỷ luật, kỷ cương, đồng thời khuyến khích, bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung.

Chuyên gia trình bày tham luận tại hội thảo. Ảnh: CHÂU ANH

Chưa cân xứng giữa khối lượng nhiệm vụ và năng lực thực thi

Đi vào cụ thể, TS Châu Hoàng Thân, Khoa Luật, Đại học Cần Thơ đặt vấn đề về trách nhiệm quản lý đất đai của cấp xã trong tổ chức chính quyền địa phương hai cấp.

TS Châu Hoàng Thân, Khoa Luật, Đại học Cần Thơ phát biểu tại hội thảo. Ảnh: CHÂU ANH

Trên cơ sở rà soát, đánh giá các nội dung quy định pháp luật (4 văn bản gồm: Luật Đất đai 2024, Nghị định 151/2025, Nghị định 226/2025 và Nghị định 49/2026), nhóm nghiên cứu của TS Châu Hoàng Thân cho rằng quy định hiện nay chưa cân xứng giữa khối lượng nhiệm vụ và năng lực thực thi được giao. Điển hình là Nghị định 49/2026 đã mạnh dạn cắt giảm 36 nhiệm vụ so với Nghị định 151/2025.

Quan sát Nghị định 151/2025 và Nghị định 49/2026, ông Thân cho rằng quy định đưa ra mới là các giải pháp tình thế. Do đó, phải giải quyết bài toán này tận gốc từ Luật Đất đai. Theo đó, ông cho rằng phải quan tâm đến tính đặc thù. Điển hình là quản lý đất đai ở xã khác gì so với phường; quản lý đất đai ở phường với quản lý đô thị và quy hoạch đô thị phải đồng bộ ra sao…

Ngoài ra, nhóm nghiên cứu cũng kết luận rằng hiện nay đang tồn tại quy định gây khó khăn và bị động cho địa phương trong quản lý đất đai…

Theo TS Thân, trên cơ sở quy định nội dung về thẩm quyền thì phải trang bị các nguồn lực và thiết kế mô hình tương ứng, đảm bảo mô hình hiệu quả và đảm bảo sự tinh gọn, chuyên nghiệp của bộ máy.

Cần tư vấn để lãnh đạo cấp xã “chạy đúng hướng”

Ông Vương Công Khanh, Chủ tịch UBND phường Cái Răng, TP Cần Thơ, cho rằng do thời gian thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp quá gấp rút, bản thân ông chuyển tiếp từ công việc trước sang thực hiện nhiệm vụ mới, phải thực hiện ngay, không có thời gian nhiều để cập nhật toàn diện các quy định pháp luật để tổ chức thực hiện.

Ông Vương Công Khanh, Chủ tịch UBND phường Cái Răng phát biểu tại hội thảo. Ảnh: CHÂU ANH

“Giống như câu của lãnh đạo cấp cao nói, phải vừa chạy vừa xếp hàng. Quá trình thực hiện nhiệm vụ, thời gian nghỉ để cập nhật, bổ sung kiến thức quả thực là không có. Cá nhân tôi đến thời điểm này, 9 tháng lãnh đạo điều hành, còn nhiều vấn đề cần phải cập nhật, học hỏi” – ông Khanh chia sẻ.

Đi vào cụ thể, ông Khanh cho biết, trong việc phân cấp phân quyền, đúng là có phân cấp phân quyền nhưng mới từng bước chứ chưa phân cấp phân quyền đầy đủ, các thể chế và trình tự hướng dẫn thực hiện khi được phân cấp phân quyền chưa có nên còn khó khăn.

Chủ tịch UBND phường Cái Răng cũng đồng tình với tham luận quản lý nhà nước về đất đai. Thực tế trên địa bàn cùng lúc vừa thực hiện Luật Đất đai 2013, Luật Đất đai 2024, có những tồn tại nhiều năm trước chưa giải quyết, có những việc phải quay về đối chiếu quy định trước đây để thực hiện nên có nhiều khó khăn.

Cạnh đó, quy định pháp luật có nhiều thay đổi dẫn đến chưa ổn định, nhất quán trong giao trách nhiệm, cũng như trong quản lý đất đai. Trong khi đó, nhu cầu người dân trong thủ tục hành chính luôn diễn ra hàng ngày. Đưa thẩm quyền về chính quyền cơ sở nhưng đối chiếu các quy định thì chưa đầy đủ nên gặp nhiều khó khăn trong giải quyết thủ tục hành chính đất đai.

Sau khi nghe ý kiến của ông Khanh, ông Đào Chí Nghĩa, Phó Trưởng Đoàn chuyên trách Đoàn đại biểu Quốc hội TP Cần Thơ, đánh giá đúng là vừa chạy vừa xếp hàng nhưng chạy là phải đúng đường, chứ chệch đường là mất thời gian mà đôi khi phải trả giá lớn. Do vậy, ông mong muốn đơn vị tổ chức hội thảo có thêm buổi trao đổi với 103 chủ tịch xã, phường để “định hình lại”, nói sâu vào các vấn đề mà địa phương quan tâm, để tư vấn “chạy đúng hướng”.

Ông Nguyễn Minh Hiền, Chủ tịch UBND phường Long Mỹ, TP Cần Thơ phát biểu tại hội thảo. Ảnh: CHÂU ANH

Ông Nguyễn Minh Hiền, Chủ tịch UBND phường Long Mỹ, TP Cần Thơ, cũng chia sẻ địa phương công việc nhiều, khối lượng lớn, nguồn lực hạn chế. Nhiều lĩnh vực thiếu thẩm quyền, phân cấp chưa tới như quản lý tài sản công, tài chính, đất đai, xử phạt vi phạm hành chính…

“Khối lượng công việc rất lớn, anh em ở dưới nói bị sốc trong nhận nhiệm vụ” – ông Hiền nói và cho biết cấp xã hiện nay nhận toàn bộ nhiệm vụ của cấp xã trước đây và hơn 90% nhiệm vụ cấp huyện nhưng nhân sự hiện tại chỉ có 41 người, mỗi người phải nhận nhiều nhiệm vụ…

Ngoài ra, bộ máy trung tâm dịch vụ tổng hợp cấp xã với khối lượng công việc như quy định và biên chế được giao để phục vụ tất cả các dịch vụ công (trừ y tế, giáo dục) sẽ rất khó đảm đương.

Tác động sâu rộng tới nhiều lĩnh vực pháp luật liên quan

Tại hội thảo, PGS-TS Phan Trung Hiền, Trưởng Khoa Luật, Đại học Cần Thơ, cho biết Điều 110 Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025 quy định bộ máy chính quyền địa phương của nước ta còn hai cấp là cấp tỉnh và cấp xã.

Quy định này đánh dấu bước điều chỉnh quan trọng trong tư duy tổ chức bộ máy nhà nước, tạo cơ sở hiến định cho việc nghiên cứu, hoàn thiện pháp luật về tổ chức chính quyền địa phương hai cấp theo hướng tinh gọn, hiệu lực và hiệu quả.

NHẪN NAM