Dấu tích cư trú, mộ táng của cư dân thời tiền - sơ sử ở Ninh Bình

Di tích khảo cổ quốc gia Mán Bạc thuộc làng Bồ Bát xưa, nay là thôn Bạch Liên, xã Đồng Thái (Ninh Bình). Di tích được gọi theo tên ngọn núi Mán Bạc, nơi phát hiện dấu tích cư trú và mộ táng của cư dân tiền - sơ sử cách ngày nay khoảng 3.000 - 4.000 năm. Đây là một trong những di tích khảo cổ quan trọng của người Việt cổ.

Di tích khảo cổ quốc gia Mán Bạc nằm ở chân núi Mán Bạc, bên rìa thung lũng Thung Vụng (Ninh Bình).

Năm 1998, trong quá trình khảo sát phục vụ nghiên cứu nguồn gốc nghề gốm cổ Bồ Bát (tiền thân của nghề gốm Bát Tràng), các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra di tích này. Từ năm 1999 đến năm 2025, tại nơi đây đã tiến hành 6 đợt khai quật, phát hiện 107 mộ táng với 110 cá thể (hài cốt người) cùng hệ thống bếp, hố rác, hố cột, hố đất đen và hàng nghìn hiện vật bằng đá, gốm, xương...

Nơi đây đã diễn ra 6 lần khai quật kể từ 1999-2025 và được xác định có từ thời đại kim phí thuộc văn hóa Phùng Nguyên, có niên đại khoảng 4.000 năm. Ảnh: N.T.

Theo các nhà khảo cổ, tổ hợp di tích đã phản ánh đầy đủ cấu trúc không gian cư trú, kiến trúc nhà ở, tập quán mai táng và đời sống sinh hoạt của một cộng đồng cư dân tiền - sơ sử có tổ chức xã hội tương đối ổn định, bước đầu xuất hiện sự phân hóa. Dữ liệu về động, thực vật và phấn hoa cho thấy cư dân nơi đây sinh tồn trong môi trường nhiệt đới ven biển ổn định, biết khai thác hiệu quả nguồn lợi từ biển, bãi triều, rừng rậm, đồng thời có khả năng đã xuất hiện các yếu tố canh tác sơ khai.

Các chuyên gia, nhà khảo cổ tiến hành đánh giá hiện vật khai quật được tại Mán Bạc. Ảnh: N.T.

Đặc biệt, các huyệt mộ được phát hiện có dáng hình chữ nhật, cấu trúc đa số là mộ đất; bên cạnh đó còn có mộ được lấp bằng vỏ nhuyễn thể, kè đá, có đá đánh dấu mộ hoặc đá gối dưới sọ. Người chết được chôn cất theo tư thế nằm co nghiêng hoặc nằm thẳng. Đây là di tích khảo cổ duy nhất có số lượng lớn mộ táng được phát hiện ở tỉnh Ninh Bình nói riêng và phía Nam đồng bằng châu thổ sông Hồng nói chung.

Đồ đá có kỹ thuật mài, khoan rất tinh xảo, đồng thời xuất hiện cả dấu tích của việc chế tác trang sức tại chỗ.

Bên cạnh đó, đồ đá tuy số lượng không lớn nhưng kỹ thuật mài, khoan rất tinh xảo, đồng thời xuất hiện cả dấu tích của việc chế tác trang sức tại chỗ. Đồ gốm chiếm tỷ lệ lớn nhất, gồm gốm chắc, gốm xốp và gốm có hoa văn kiểu Phùng Nguyên cách đây 4.000 năm.

Quá trình khai quật phát hiện hài cốt người. Ảnh: Mạnh Quyền.

Qua tổng thể di vật khảo cổ, có thể khẳng định Mán Bạc là một cộng đồng cư trú ổn định, có cấu trúc kinh tế - xã hội phát triển. Đây là minh chứng quan trọng cho tiến trình hình thành và phát triển của cộng đồng cư dân Việt cổ trong giai đoạn hậu kỳ thời đại đá mới và sơ kỳ thời đại kim khí thuộc văn hóa cuối Phùng Nguyên, đầu Đồng Đậu và có niên đại khoảng 4.000 năm.

Quá trình khai quật phát hiện dấu tích cư trú và mộ táng của cư dân tiền - sơ sử cách ngày nay khoảng 3.000 - 4.000 năm.

Đại diện Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình cho hay: “Di tích không chỉ lưu giữ những dấu ấn đặc sắc về lịch sử cư trú, tổ chức xã hội, kỹ thuật chế tác mà còn cung cấp nguồn tư liệu khoa học đa ngành có giá trị từ khảo cổ học, nhân học, môi trường đến địa chất, góp phần vào việc nghiên cứu sự hình thành, phát triển của các di tích sơ kỳ kim khí ở Ninh Bình, đồng thời trở thành một trong những trung tâm tư liệu quan trọng để nghiên cứu văn hóa tiền - sơ sử vùng châu thổ sông Hồng”.

Tháng 5 vừa qua, nơi đây đón nhận bằng xếp hạng Di tích khảo cổ quốc gia Mán Bạc.

Di tích khảo cổ học Mán Bạc được xếp hạng là di tích cấp tỉnh năm 2017. Đến tháng 2/2026, di tích chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là Di tích khảo cổ quốc gia.

Hiện nay, toàn bộ hiện vật thu được sau các lần khai quật được bảo quản và lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình.