Đầu tư công: Nhận diện điểm nghẽn trong thực thi và xóa bỏ cơ chế 'xin - cho'

Phiên thảo luận tại hội trường về Kế hoạch đầu tư công trung hạn và Kế hoạch tài chính quốc gia 05 năm (2026–2030) trong khuôn khổ Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI đã diễn ra với những ý kiến đóng góp thẳng thắn và mang tính xây dựng cao. Các đại biểu đã không chỉ nhìn nhận những thành quả đạt được mà còn tập trung mổ xẻ những tồn tại kinh niên trong thực tế triển khai.

Điểm mới trong các ý kiến thảo luận lần này là sự nhận diện sắc bén về "vòng lặp chi phí" bất hợp lý trong sử dụng tài nguyên và tình trạng thiếu liên thông giữa các luật chuyên ngành. Các đại biểu nhấn mạnh: Nếu không đổi mới căn bản công tác quản trị, chúng ta sẽ tiếp tục rơi vào cái bẫy giải ngân chậm và lãng phí nguồn lực quốc gia.

Gỡ nút thắt quy trình và nghịch lý nguồn lực đầu tư công

Tham gia ý kiến, đại biểu Nguyễn Duy Minh (Đoàn ĐBQH thành phố Đà Nẵng) thẳng thắn chỉ ra rằng vấn đề cốt lõi hiện nay không nằm ở việc thiếu vốn mà ở cơ chế vận hành. Theo đại biểu, một dự án đang phải chịu sự điều chỉnh của quá nhiều đạo luật như Luật Quy hoạch, Đất đai, Môi trường, Xây dựng và Đấu thầu nhưng lại thiếu tính liên thông.

Đại biểu Nguyễn Duy Minh (Đoàn ĐBQH thành phố Đà Nẵng)

“Điểm nghẽn lớn nhất là quy trình thủ tục còn phức tạp. Các bước thực hiện tuần tự, mỗi khâu là một bộ hồ sơ riêng biệt khiến thời gian chuẩn bị kéo dài, làm giảm hiệu quả sử dụng vốn”, đại biểu Minh nhấn mạnh. Đặc biệt, ông cũng chỉ ra nghịch lý khi Nhà nước phải mua lại tài nguyên khoáng sản của chính mình theo giá thị trường để phục vụ dự án, gây ra “vòng lặp chi phí” bất hợp lý.

Từ thực tế đó, đại biểu kiến nghị Chính phủ triển khai đồng bộ các giải pháp: ưu tiên sửa đổi các luật liên quan theo hướng thống nhất, liên thông quy trình, giảm thủ tục trung gian và cho phép triển khai song song các bước phù hợp; tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, phân loại dự án theo quy mô, mức độ rủi ro để đơn giản hóa quy trình đối với dự án nhỏ, tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với kiểm tra, giám sát; đồng thời, rà soát, kiên quyết đưa ra khỏi danh mục các dự án “giữ chỗ”, kéo dài nhiều năm nhưng chưa hoàn thành giải phóng mặt bằng, ảnh hưởng đến đời sống người dân.

Đáng chú ý, ông Minh cũng chỉ ra nghịch lý trong sử dụng tài nguyên phục vụ đầu tư công. Theo quy định, tài nguyên khoáng sản thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước quản lý, nhưng khi triển khai dự án, Nhà nước lại phải mua nguyên vật liệu theo cơ chế thị trường, làm phát sinh “vòng lặp chi phí” bất hợp lý, đẩy tổng mức đầu tư tăng cao, ảnh hưởng tiến độ giải ngân và hiệu quả sử dụng vốn, đồng thời gây tác động đến chi phí xây dựng của người dân.

Bên cạnh đó, công tác quy hoạch tài nguyên còn mang tính bị động, thiếu gắn kết với kế hoạch đầu tư công. Nhiều trường hợp triển khai dự án mới bắt đầu tìm nguồn vật liệu, xin cấp phép mỏ hoặc điều chỉnh quy hoạch.

Từ đó, đại biểu đề xuất: cần có cơ chế điều tiết giá hoặc dự trữ chiến lược đối với vật liệu xây dựng; đơn giản hóa thủ tục cấp phép khai thác; thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực vật liệu xây dựng; đồng thời hoàn thiện thể chế quản lý tài sản công nhằm bảo đảm sử dụng hiệu quả nguồn lực tài nguyên.

Từ đó, đại biểu kiến nghị Chính phủ cần ưu tiên sửa đổi luật theo hướng cho phép triển khai song song các thủ tục, đồng thời có cơ chế điều tiết giá hoặc dự trữ chiến lược đối với vật liệu xây dựng để bảo vệ ngân sách.

Đổi mới quản trị để xóa bỏ triệt để cơ chế "xin - cho"

Đại biểu Lê Hữu Trí (Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa)

Cùng góc nhìn về việc nâng cao chất lượng dòng vốn, đại biểu Lê Hữu Trí (Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa) cho rằng cần phải thay đổi căn bản tư duy quản lý. Đại biểu nhấn mạnh việc phân bổ vốn phải tuân thủ Hiến pháp, pháp luật về đầu tư công và ngân sách nhà nước, phù hợp khả năng cân đối nguồn lực, bảo đảm an toàn nợ công; đồng thời, việc quản lý, sử dụng vốn cần dựa trên hiệu quả kinh tế - xã hội, tính khả thi và bài học kinh nghiệm từ giai đoạn trước.

Để thực hiện các mục tiêu đề ra, đại biểu kiến nghị: tiếp tục rà soát, kiên quyết loại bỏ các dự án chưa thực sự cần thiết hoặc chưa đủ điều kiện, tập trung nguồn lực cho các dự án trọng điểm; đổi mới căn bản công tác quản trị đầu tư công, xóa bỏ cơ chế “xin - cho”; chú trọng chất lượng hơn số lượng dự án, đề cao trách nhiệm của người quyết định chủ trương đầu tư; không chấp thuận các dự án kém hiệu quả.

Đại biểu cũng nhấn mạnh thách thức trong việc giảm hệ số ICOR xuống mức 4,5 - 4,8, đòi hỏi phải khắc phục tình trạng đầu tư dàn trải, tiến độ chậm, chất lượng tư vấn, khảo sát còn hạn chế và tỷ lệ giải ngân thấp.

Đồng thời, cần tăng cường cơ chế giám sát “từ sớm, từ xa”, xử lý nghiêm các vi phạm trong các khâu khảo sát, thiết kế, lập dự toán, đấu thầu; qua đó góp phần phòng, chống tham nhũng, lãng phí, khắc phục các khoảng trống pháp lý.