Di sản làng nghề - 'mỏ vàng' cho phát triển công nghiệp văn hóa Hà Nội (Kỳ 2): Hướng tới kiến tạo hệ sinh thái sáng tạo liên ngành

Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 là dấu mốc đáng chú ý của quá trình này khi không chỉ mở rộng không gian sáng tạo mà còn kết nối thiết kế, thủ công mỹ nghệ, công nghệ, du lịch, giáo dục và doanh nghiệp, từng bước hình thành hệ sinh thái sáng tạo để đưa di sản tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị của nền kinh tế sáng tạo.

Xuyên suốt các định hướng phát triển mới của lễ hội đến các chương trình, sáng kiến cụ thể, di sản làng nghề đều được đặt trong tư duy kết nối liên ngành, hướng tới tạo ra những giá trị mới cho phát triển công nghiệp văn hóa.

Kể từ khi Hà Nội gia nhập Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO năm 2019 ở lĩnh vực Thiết kế, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội được tổ chức thường niên từ năm 2021 đã trở thành một trong những hoạt động tiêu biểu hiện thực hóa cam kết của thành phố. Qua 4 mùa tổ chức với các chủ đề gắn kết di sản, thiết kế, công nghệ và cộng đồng, lễ hội từng bước khẳng định dấu ấn riêng trong hành trình xây dựng Hà Nội trở thành Thành phố sáng tạo.

Nếu giai đoạn trước, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội chủ yếu được nhìn nhận như một sự kiện văn hóa nghệ thuật thường niên, thì năm 2026 đánh dấu một bước chuyển đáng chú ý trong tư duy phát triển của thành phố. Lễ hội không còn được định hướng đơn thuần là nơi giới thiệu các ý tưởng sáng tạo, mà hướng tới trở thành một thiết chế sáng tạo đô thị, từng bước kiến tạo một hệ sinh thái sáng tạo có khả năng kết nối các nguồn lực văn hóa, sáng tạo và kinh tế để tạo ra những giá trị mới.

Năm 2026, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội chuyển dịch từ “Tổ chức lễ hội” sang “Xây dựng hệ sinh thái sáng tạo đô thị” với tư duy liên ngành. Ảnh: BTC

Sự chuyển dịch này phản ánh cách tiếp cận mới của Hà Nội trong phát triển công nghiệp văn hóa. Thay vì phát triển từng lĩnh vực riêng lẻ, thành phố lựa chọn thúc đẩy sự kết nối liên ngành, đưa nghệ thuật thị giác, thiết kế, kiến trúc, công nghệ, dữ liệu, âm thanh, trình diễn và thủ công cùng tham gia vào một hệ sinh thái chung. Khi các lĩnh vực sáng tạo được kết nối với nhau, giá trị của mỗi ngành không chỉ được cộng hưởng mà còn mở ra khả năng hình thành những sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh tế mới có hàm lượng sáng tạo cao.

Tinh thần đó được thể hiện xuyên suốt trong chủ đề "Kinh tế sáng tạo" của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026. Không dừng lại ở các hoạt động triển lãm hay trình diễn nghệ thuật, lễ hội được thiết kế như một trung tâm kết nối, diễn đàn đối thoại và không gian thử nghiệm các mô hình kinh tế sáng tạo với 8 hợp phần gồm Triển lãm sáng tạo (Creative Expo), Hội chợ sáng tạo (Creative Fair), Diễn đàn sáng tạo (Creative Talk), Cuộc thi sáng tạo (Creative Challenge), Dự án sáng tạo (Creative Project), Giải thưởng thiết kế sáng tạo (Creative & Design Awards), Quỹ Sáng tạo (Creative Funds) và mạng lưới hạ tầng sáng tạo (Creative Hubs).

Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội qua các mùa tổ chức từ năm 2021 đều thu hút được sự tham gia đông đảo của cộng đồng sáng tạo và công chúng. Ảnh: BTC

Chuỗi hoạt động kéo dài từ tháng 1 đến tháng 11/2026 trên phạm vi toàn thành phố cho thấy mục tiêu không phải tổ chức một lễ hội theo mùa, mà từng bước hình thành hạ tầng và hệ sinh thái cho nền kinh tế sáng tạo.

Đáng chú ý, trong cấu trúc liên ngành này, thủ công mỹ nghệ và di sản làng nghề được đặt ở một vị trí hoàn toàn khác. Nếu trước đây, làng nghề thường được nhìn nhận dưới góc độ bảo tồn văn hóa hoặc phát triển du lịch, thì nay được đưa vào chuỗi giá trị sáng tạo cùng với thiết kế, công nghệ, kiến trúc, giáo dục và thương mại. Nghệ nhân không chỉ là người lưu giữ kỹ nghệ truyền thống mà trở thành đối tác của các nhà thiết kế, doanh nghiệp, trường đại học và chuyên gia sáng tạo trong quá trình phát triển sản phẩm mới, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường. Đây cũng là cách Hà Nội từng bước hiện thực hóa mục tiêu đưa thủ công mỹ nghệ - một trong 13 ngành công nghiệp văn hóa trọng điểm - phát triển theo hướng sáng tạo, hiện đại nhưng vẫn dựa trên nền tảng bản sắc.

Sự chuyển dịch này tiếp tục được cụ thể hóa trong cách tổ chức không gian lễ hội. 5 không gian gồm Không gian Di sản, Không gian Kẻ Chợ, Không gian Tương lai, Không gian Sinh thái và Không gian Cộng đồng không chỉ là sự phân bố về địa điểm mà còn phản ánh tư duy tổ chức mới, trong đó mỗi không gian đảm nhận một chức năng trong hệ sinh thái sáng tạo.

Chương trình "Tụ hội sáng tạo" - Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 mang tới tầm nhìn kiến tạo hệ sinh thái sáng tạo đô thị. Ảnh: BTC

Đặc biệt, Không gian Di sản tại khu vực chợ Đồng Xuân - Bắc Qua và Trung tâm Công nghiệp văn hóa Đồng Xuân được định hướng trở thành nơi kết nối nghệ nhân - nhà thiết kế - tiểu thương, hình thành tuyến trải nghiệm di sản - sáng tạo - thương mại, từng bước chuyển đổi khu chợ truyền thống thành không gian của kinh tế sáng tạo.

Trong khi đó, dấu ấn di sản làng nghề được thể hiện rõ qua Không gian Kẻ Chợ hướng tới hồi sinh mô hình "Thị - Phố - Nghề", kiến tạo các "Phố Hàng sáng tạo" tương ứng với các lĩnh vực công nghiệp văn hóa, kết nối hệ thống phố nghề với các làng nghề tinh hoa của Hà Nội. Đây cũng là lần đầu tiên mối liên kết giữa phố nghề - làng nghề - thiết kế - thương mại - du lịch được đặt trong cùng một cấu trúc phát triển, mở ra cơ hội để các sản phẩm thủ công không chỉ được trưng bày mà còn tham gia trực tiếp vào chuỗi giá trị của kinh tế sáng tạo.

Tại Lễ công bố khung hoạt động Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 và ra mắt Mạng lưới không gian sáng tạo Hà Nội, Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Thu Hà cho biết: Hà Nội mong muốn các dự án, ý tưởng và các hành động cụ thể khai thác phát huy giá trị văn hóa, di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, làng nghề truyền thống… trở thành các dự án sáng tạo, phát triển lâu dài, nơi mọi nỗ lực gìn giữ văn hóa, đổi mới tư duy và phát triển kinh tế được kết nối hài hòa.

"Thành phố Hà Nội mong muốn nhận được nhiều hơn nữa sự đồng hành của các cơ quan quản lý, các trường đại học, doanh nghiệp, nghệ nhân, kiến trúc sư, nhà thiết kế, nghệ sĩ và toàn thể cộng đồng sáng tạo để cùng xây dựng một hệ sinh thái sáng tạo, tiếp tục hiện thực hóa chủ trương của thành phố Hà Nội về khai thác nguồn lực văn hóa phát triển kinh tế - xã hội Thủ đô một cách bền vững" - bà Hà nhấn mạnh.

Các hoạt động của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 hướng tới hình thành các mô hình phát triển, kết nối sáng tạo liên ngành vì sự phát triển bền vững của Thủ đô. Ảnh: BTC

Từ những định hướng được đặt ra có thể nhận thấy, điểm mới của cách tiếp cận lần này không nằm ở việc bổ sung thêm các hoạt động cho lễ hội, mà ở nỗ lực xây dựng một cơ chế hợp tác lâu dài giữa các lĩnh vực sáng tạo. Chính sự kết nối liên ngành ấy được kỳ vọng sẽ tạo nên môi trường để những giá trị văn hóa truyền thống, trong đó có các giá trị di sản làng nghề, không chỉ được gìn giữ, mà còn tiếp tục được sáng tạo, phát triển và chuyển hóa thành các sản phẩm, dịch vụ có giá trị trong đời sống đương đại.

Từ định hướng kết nối liên ngành, Hà Nội đang từng bước triển khai những mô hình hợp tác cụ thể để đưa di sản làng nghề tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị sáng tạo. Chương trình "Phát triển thủ công đương đại trên nền tảng di sản làng nghề Hà Nội" được triển khai trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 là một trong những bước đi đầu tiên cụ thể hóa định hướng này.

Đây là sáng kiến của Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội và Tạp chí Kiến trúc (Hội Kiến trúc sư Việt Nam) đề xướng nhằm thúc đẩy các mô hình hợp tác mới giữa nghệ nhân, làng nghề truyền thống với sự tham gia của các nhà thiết kế, nghệ sĩ, trường đại học, doanh nghiệp và cộng đồng sáng tạo; hướng tới phát triển những sản phẩm thủ công - thiết kế mang bản sắc văn hóa Việt Nam trong đời sống đương đại.

"Chợ phiên Kết duyên sáng tạo 2026" trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 là một hoạt động có ý nghĩa triển khai chương trình "Phát triển thủ công đương đại trên nền tảng di sản làng nghề Hà Nội". Ảnh: BTC

Cần nhắc lại, với khoảng 1.350 làng có nghề và hơn 300 làng nghề được công nhận, Hà Nội sở hữu một trong những hệ sinh thái thủ công truyền thống phong phú nhất cả nước. Không chỉ lưu giữ các kỹ thuật chế tác đặc sắc, các làng nghề còn là nơi tích lũy tri thức bản địa, kinh nghiệm sản xuất, thẩm mỹ và ký ức văn hóa được truyền qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, trong bối cảnh phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa và nền kinh tế sáng tạo, nhiều làng nghề đang đối mặt với những thách thức mới. Nhiều nghệ nhân gặp khó khăn trong việc đổi mới sản phẩm và tiếp cận thị trường; trong khi nhiều nhà thiết kế, nghệ sĩ và người làm sáng tạo mong muốn làm việc với chất liệu truyền thống nhưng thiếu cơ hội tiếp cận tri thức nghề, kỹ thuật chế tác và các đối tác phù hợp.

Chính khoảng trống này đặt ra nhu cầu hình thành những mô hình kết nối mới, nơi nghệ nhân và nhà thiết kế không chỉ gặp gỡ mà có thể cùng tham gia vào quá trình nghiên cứu, phát triển và tạo ra các sản phẩm mới dựa trên nền tảng di sản.

Trong bối cảnh Hà Nội đang thúc đẩy phát triển các ngành công nghiệp văn hóa và hiện thực hóa các cam kết của Thành phố Sáng tạo UNESCO trong lĩnh vực Thiết kế, chương trình "Phát triển thủ công đương đại trên nền tảng di sản làng nghề Hà Nội" với chuỗi hoạt động liên tục được kỳ vọng sẽ góp phần biến các nguồn lực văn hóa truyền thống thành động lực cho sáng tạo và phát triển.

Chương trình "Chợ phiên Kết duyên sáng tạo 2026" thu hút sự tham gia đông đảo của các nghệ nhân làng nghề truyền thống Hà Nội. Ảnh: BTC

Hoạt động mở màn của chương trình là Chợ phiên Kết duyên sáng tạo 2026, diễn ra mới đây tại Vincom Mega Mall Royal City (Hà Nội) trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026. Khác với các hội chợ thương mại hay triển lãm làng nghề thông thường, không gian này được thiết kế như một điểm hẹn để các chủ thể sáng tạo tìm thấy nhau. Các làng nghề giới thiệu kỹ thuật, chất liệu, sản phẩm và câu chuyện nghề; trong khi các nhà thiết kế, nghệ sĩ, doanh nghiệp và cộng đồng sáng tạo tìm kiếm cơ hội hợp tác nhằm phát triển những sản phẩm mới mang hơi thở đương đại nhưng vẫn dựa trên nền tảng di sản.

Điểm nhấn của chương trình là phiên "Mời trầu và Giao duyên", lấy cảm hứng từ nghi thức mời trầu trong văn hóa Việt Nam như lời mở đầu cho một mối lương duyên. Tại đây, nghệ nhân đại diện cho 16 làng nghề ngồi cố định tại các bàn giới thiệu, còn nhà thiết kế, nghệ sĩ, maker, doanh nghiệp và sinh viên sáng tạo lần lượt di chuyển để trao đổi về chất liệu, kỹ thuật, nhu cầu hợp tác cũng như khả năng phát triển sản phẩm. Mỗi cuộc gặp chỉ kéo dài vài phút, nhưng đủ để mở ra những ý tưởng mới, trước khi các bên tiếp tục kết nối thông qua các phiên làm việc chuyên sâu.

Các nghệ nhân làng nghề truyền thống Hà Nội "kết duyên" với nhà thiết kế, nhà sáng tạo, công chúng... tại Chương trình "Chợ phiên Kết duyên sáng tạo 2026". Ảnh: BTC

Bên cạnh đó, Tổ hợp "Kẻ Chợ sáng tạo" trở thành không gian trải nghiệm nơi công chúng gặp gỡ nghệ nhân, tham gia workshop, khám phá các chất liệu truyền thống và tiếp cận những dự án thiết kế đương đại lấy cảm hứng từ di sản Việt Nam.

Không chỉ dừng lại ở những cuộc gặp gỡ, chương trình còn phát động Open Call Kết Duyên Sáng Tạo 2026, kêu gọi nghệ nhân, làng nghề, nhà thiết kế, nghệ sĩ, doanh nghiệp và các nhóm sáng tạo đề xuất dự án phát triển sản phẩm mới dựa trên di sản thủ công Việt Nam.

Từ các hồ sơ đăng ký, Ban Điều phối sẽ lựa chọn 10 dự án khả thi để hỗ trợ kinh phí phát triển sản phẩm, đồng hành chuyên môn trong 4 tháng, kết nối chuyên gia, doanh nghiệp, nhà mua hàng, đồng thời tạo cơ hội giới thiệu sản phẩm tại Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026. Toàn bộ quá trình hợp tác được xây dựng trên các nguyên tắc tôn trọng sở hữu trí tuệ, chia sẻ lợi ích công bằng, chuyển giao tri thức bền vững và phát triển sản xuất có trách nhiệm.

Các sản phẩm làng nghề truyền thống Hà Nội được giới thiệu tại Chương trình "Chợ phiên Kết duyên sáng tạo 2026". Ảnh: BTC

Từ những hoạt động nổi bật của mô hình kết nối mới mẻ này, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội Phạm Tuấn Long nhấn mạnh: "Hà Nội là thành phố sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa đặc biệt với hệ thống làng nghề phong phú, vì vậy, việc kết nối giữa các nghệ nhân và lực lượng sáng tạo trẻ để tạo ra những sản phẩm mới có giá trị ứng dụng là rất cần thiết, góp phần đưa di sản đến gần hơn với đời sống hiện đại".

Theo ông, sự kết hợp giữa kinh nghiệm, kỹ năng của nghệ nhân với tư duy đổi mới của các nhà thiết kế và nghệ sĩ sẽ mở ra những cơ hội phát triển mới cho làng nghề, đồng thời góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển công nghiệp văn hóa của Thủ đô.

Đồng quan điểm, TS-KTS Phan Đăng Sơn (Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam) cho rằng, chương trình "Phát triển thủ công đương đại trên nền tảng di sản làng nghề Hà Nội" được xây dựng như một không gian gặp gỡ để nghệ nhân, nghệ sĩ, nhà thiết kế, trường đại học và doanh nghiệp "tìm thấy nhau" nhằm cùng sáng tạo.

Theo ông, vai trò quan trọng nhất của chương trình không chỉ là giới thiệu sản phẩm làng nghề mà còn là "se duyên" cho những mối quan hệ hợp tác mới, tạo nên các cuộc đối thoại và kết nối dài lâu giữa những người cùng chung mong muốn phát triển các giá trị văn hóa truyền thống bằng tư duy sáng tạo đương đại.

Cùng với hoạt động Kết duyên sáng tạo - kết nối nghệ nhân, làng nghề với cộng đồng thiết kế và sáng tạo, trong giai đoạn đầu, chương trình "Phát triển thủ công đương đại trên nền tảng di sản làng nghề Hà Nội" còn triển khai một số hoạt dộng trọng tâm khác như: Xưởng thiết kế mùa Hè Summer Camp Re:Craft 2026 với chủ đề "Làng nghề tái sinh" - trại sáng tác thiết kế liên ngành dành cho các trường đại học;

Cuộc thi sáng tạo dựa trên di sản "Theo bước cộng đồng" năm 2026 - hành trình trải nghiệm chuyên sâu, nơi các cá nhân không chỉ dừng lại ở việc đưa ra ý tưởng mà còn thực sự dấn thân vào đời sống di sản; Cuộc thi thiết kế trang sức Trân Bảo Việt Nam - tìm kiếm các phương án thiết kế xuất sắc, lấy cảm hứng chủ đạo từ di sản văn hóa vật thể và phi vật thể Việt Nam. Bên cạnh đó, chương trình còn có nhiều hoạt động đồng hành hưởng ứng của các doanh nghiệp và cộng đồng sáng tạo nhằm lan tỏa và kết nối các nguồn lực sáng tạo của Thủ đô.

Chương trình "Chợ phiên Kết duyên sáng tạo 2026" thu hút sự quan tâm của đông đảo công chúng trải nghiệm các sản phẩm làng nghề truyền thống. Ảnh: BTC

Rõ ràng, các hoạt động của chương trình "Phát triển thủ công đương đại trên nền tảng di sản làng nghề Hà Nội" nói riêng và Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 nói chung cho thấy những nỗ lực không nhỏ trong việc hình thành một hệ sinh thái đồng sáng tạo, nơi nghệ nhân, nhà thiết kế, trường đại học, doanh nghiệp và các tổ chức quốc tế cùng tham gia vào chuỗi sáng tạo giá trị.

Đó là khi những chủ thể vốn hoạt động tách rời được kết nối trong cùng một cơ chế hợp tác, di sản làng nghề không chỉ được bảo tồn mà còn có điều kiện chuyển hóa thành những sản phẩm mới, những thương hiệu mới và những giá trị mới cho công nghiệp văn hóa Hà Nội.

(Còn tiếp)

Thực hiện: Công Bắc

Báo: Thể thao và Văn hóa