Dịch sử thi Tây Nguyên - những lưu ý từ thể loại

Tây Nguyên - vùng đất sử thi.

Nếu xét trên phương diện đặc trưng thể loại, sử thi Tây Nguyên là một loại hình văn học dân gian, phản ánh lối tư duy nguyên hợp của cư dân bản địa Tây Nguyên qua hình thức diễn xướng - hát nói, hát kể chuyện. Cư dân bản địa Tây Nguyên nhìn nhận thế giới tự nhiên như một chỉnh thể. Chỉnh thể ấy - nguyên hợp, không bị chia cắt, không phân rã nhị nguyên, không có đối tượng để quan sát lẫn người đứng ngoài quan sát. Trong chỉnh thể nguyên hợp ấy, con người là một bộ phận của thế giới tự nhiên, vừa can dự, vừa phản ánh thế giới quan và nhân sinh quan cộng đồng. Do vậy, người dịch sử thi Tây Nguyên sang tiếng Việt trước hết cần phải xem sử thi Tây Nguyên dưới góc độ một loại hình nghệ thuật ngôn từ - đánh giá nó trên phương diện thẩm mỹ ngôn ngữ - để rồi từ đó nhận ra những giá trị phái sinh khác: mối quan hệ hữu cơ giữa con người với môi trường, cách thế ứng xử và lề thói hành xử của cộng đồng các dân tộc thiểu số bản địa Tây Nguyên trước những yêu cầu thực tiễn của thực tại sống.

Nhà Tây Nguyên học Linh Nga Niê Kđăm chia sẻ: "Ngôn ngữ trong sử thi Tây Nguyên là những câu văn vần. Nó thực chất là những câu hát nói - những câu hát kể chuyện. Thành ra, khi chuyển ngữ sang tiếng Việt, việc giữ nguyên âm điệu - nhạc tính trong những câu hát nói - hát kể chuyện nơi sử thi Tây Nguyên - quả là một thách thức, người dịch phải hết sức lưu ý. Bởi như mọi người đã biết, ngữ âm và cấu trúc câu của ngôn ngữ người bản địa Tây Nguyên rất khác ngôn ngữ tiếng Việt. Chưa kể, sử thi Tây Nguyên còn bao chứa rất nhiều phương ngữ - thổ ngữ, những cách nói ví von đặc thù, cùng nhiều hình ảnh ẩn dụ khó hiểu".

Sử thi Tây Nguyên như nhận định của nhà folklore Tây Nguyên - ông Krajan Plin, nó là bách khoa toàn thư của cư dân bản địa Tây Nguyên. Cư dân bản địa Tây Nguyên ngày nay vẫn không khỏi kinh ngạc trước những sự thật ngỡ ngàng về trí tuệ của người xưa được truyền lại trong sử thi. "Sử thi Tây Nguyên từng đề cập chuyện "dà sa ôs" (nước ăn lửa). Bây giờ thì không khó để biết đó là hiện tượng xăng cháy trên mặt nước. Nhưng nếu nhìn lại cách đây cả hàng ngàn năm - khi nhân loại chưa tìm ra loại nhiên liệu nói trên - sử thi Tây Nguyên đã nói đến việc nước ăn lửa đã cho thấy tầm nhìn đi trước thời gian của cư dân bản địa Tây Nguyên. Bằng lối tư duy nguyên hợp, cư dân bản địa Tây Nguyên không chỉ phản ánh thế giới tự nhiên khách quan, còn kiến giải những sự thật vật lý ngay cả khi sự thật đó chưa xuất hiện trên giới gian. Dà sa ôs là một trong rất nhiều trường hợp đã được sử thi Tây Nguyên phản ánh", Krajan Plin cho hay.

Sử thi Tây Nguyên gắn liền với tên tuổi những anh hùng thần thoại.

Cũng theo Krajan Plin, dịch sử thi Tây Nguyên sang tiếng Việt cũng là cách để bảo tồn các giá trị nghệ thuật, văn hóa, tín ngưỡng của cư dân bản địa Tây Nguyên. Bên cạnh đó, dịch sử thi Tây Nguyên sang tiếng Việt còn góp phần đưa những giá trị ẩn tàng trong sử thi vượt khỏi ranh giới địa lý - nơi sinh ra sử thi Tây Nguyên - để đến với một không gian rộng lớn, cùng những cộng đồng khác ngoài cộng đồng các dân tộc thiểu số bản địa Tây Nguyên. Dịch sử thi Tây Nguyên sang tiếng Việt cũng là cách để sử thi Tây Nguyên trở thành một sản phẩm du lịch, phát triển loại hình du lịch văn hóa - nghệ thuật - sử thi.

Từ nhận thức sử thi Tây Nguyên là một loại hình văn học dân gian, đòi hỏi dịch giả phần tiếng Việt phải có sự am tường về văn hóa của cư dân bản địa Tây Nguyên, nhất là khả năng ngôn ngữ nghệ thuật phải giỏi. Bởi việc dịch sử thi Tây Nguyên sang tiếng Việt không đơn thuần chỉ là chuyển ngữ. Nó cần được tiếp cận trên bình diện cái đẹp nghệ thuật ngôn từ. Dịch giả phần tiếng Việt phải làm sao cho người đọc cùng lúc thấy được cái hay, cái đẹp của ngôn ngữ sử thi Tây Nguyên, thấy nó tác động vào thị giác, thính giác, xúc giác. Dịch giả phần tiếng Việt phải tái hiện được nhịp điệu câu chữ, những tập tục lâu đời của cộng đồng các dân tộc thiểu số bản địa Tây Nguyên, đặc biệt là tâm thế và khát vọng tiến lên phía trước của cư dân nơi đây qua bản dịch tiếng Việt. Như vậy, sử thi Tây Nguyên mới có thể yên tâm để chuyển... không gian sống, từ sống giữa cộng đồng các dân tộc thiểu số Tây Nguyên sang "sống" trong không gian của những trang sách.