Điện mặt trời mái nhà: Việt Nam không thể mãi làm 'khách hàng' của nước ngoài

Điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ kết hợp với hệ thống lưu trữ sẽ là xu thế

Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới, với mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân đạt 10% trong giai đoạn 2026–2030. Điều này đặt ra bài toán rất lớn đối với ngành năng lượng, đó là phải bảo đảm đủ điện, điện phải ổn định, an toàn, ngày càng xanh hơn, sạch hơn và đặc biệt phải nâng cao năng lực tự chủ của nền kinh tế.

Ông Mai Duy Thiện, Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam cho biết: Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã xác định rõ yêu cầu bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng quốc gia; phát triển nguồn cung trong nước.

Ông Mai Duy Thiện, Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam. Ảnh: VV

Trong bối cảnh đó, điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ kết hợp với hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) đang ngày càng thể hiện vai trò quan trọng.

“Đây không chỉ là câu chuyện của việc tạo ra thêm một nguồn điện, mà còn là giải pháp giúp chủ động nguồn năng lượng tại chỗ, giảm áp lực lên hệ thống điện quốc gia, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và tăng khả năng tự chủ về điện cho mỗi gia đình, mỗi cơ quan và mỗi doanh nghiệp”, ông cho hay.

Tinh thần này cũng được thể hiện rất rõ tại Chỉ thị số 10/CT-TTg ngày 30/3/2026 của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường thực thi tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà.

“Điều đó cho thấy điện mặt trời mái nhà kết hợp lưu trữ năng lượng đang chuyển từ một giải pháp mang tính lựa chọn sang một cấu phần ngày càng quan trọng trong quá trình chuyển dịch năng lượng của Việt Nam”, ông Thiện nhấn mạnh.

Tuy nhiên, theo ông, từ chủ trương đến thực tiễn vẫn còn một khoảng cách cần tháo gỡ. Do đó, ông kiến nghị cần có sự phối hợp đồng bộ giữa bốn cột quan trọng.

Thứ nhất, cơ quan quản lý Nhà nước tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, tiêu chuẩn kỹ thuật và các cơ chế khuyến khích phù hợp, tạo môi trường minh bạch và thuận lợi cho thị trường phát triển.

Thứ hai, chính quyền các địa phương cần tăng cường hướng dẫn, tháo gỡ các vướng mắc trong quá trình triển khai, đặc biệt đối với các yêu cầu về xây dựng, an toàn và phòng cháy, chữa cháy.

Thứ ba, ngành điện và các đơn vị vận hành hệ thống tiếp tục phối hợp trong công tác đấu nối, quản lý và vận hành, bảo đảm sự phát triển của nguồn điện gắn với an toàn, ổn định của hệ thống điện.

Và thứ tư, cộng đồng doanh nghiệp cần chủ động hơn nữa trong đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm, xây dựng các giải pháp tài chính linh hoạt và đặc biệt phải đặt yếu tố an toàn, chất lượng và quyền lợi lâu dài của khách hàng lên hàng đầu.

“Khi bốn chủ thể này cùng hành động, chúng ta mới có thể đưa điện mặt trời mái nhà và hệ thống lưu trữ năng lượng phát triển nhanh hơn nhưng phải an toàn hơn; quy mô lớn hơn nhưng phải bền vững hơn”, ông Mai Duy Thiện nhấn mạnh.

Đồng tình với nhận định này, ông Võ Quang Lâm, nguyên Phó Tổng giám đốc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) cho biết: Trước đây, hệ thống điện được vận hành chủ yếu theo mô hình tập trung truyền thống, điện năng được sản xuất tại các nhà máy điện lớn, được truyền tải và phân phối đến khách hàng.

Ngày nay, cùng với sự phát triển của điện mặt trời mái nhà, một bộ phận khách hàng không chỉ tiêu thụ điện mà còn có khả năng tự sản xuất và lưu trữ điện năng.

“Điều này đang từng bước làm thay đổi cách thức tổ chức và vận hành hệ thống điện khi một nhà máy, một tòa nhà thương mại hoặc một khu công nghiệp có thể đồng thời sở hữu hệ thống điện mặt trời, hệ thống lưu trữ và hệ thống quản lý năng lượng thông minh”, ông nói.

Việt Nam cần phải 'làm chủ' cuộc chơi

Một thị trường năng lượng phát triển không nên chỉ được đo bằng số lượng thiết bị được lắp đặt hay quy mô vốn đầu tư, mà còn bằng năng lực công nghệ và giá trị được tạo ra trong nước. Nếu chủ yếu nhập khẩu thiết bị, phụ thuộc vào nhà cung cấp nước ngoài trong bảo trì, sửa chữa và thay thế linh kiện, Việt Nam sẽ khó hình thành năng lực tự chủ bền vững.

Việt Nam có thị trường tiềm năng với quy mô dân số khoảng 100 triệu người. Nhưng thị trường trong nước không nên chỉ là nơi tiêu thụ sản phẩm nước ngoài, mà cần trở thành không gian để doanh nghiệp Việt phát triển, hoàn thiện công nghệ và khẳng định năng lực cạnh tranh.

Người Việt Nam cần có thêm cơ hội sử dụng những sản phẩm do doanh nghiệp Việt nghiên cứu, sản xuất, với chất lượng, độ an toàn và dịch vụ đáp ứng yêu cầu thực tế. Thực tế từ các nhà đầu tư cho thấy năng lực cung ứng trong nước có ý nghĩa thiết thực.

Ông Nguyễn Việt An, đại diện một quỹ đầu tư đến từ Singapore chia sẻ rằng, việc bảo trì, bảo dưỡng hệ thống điện mặt trời nhập khẩu đôi khi mất hai đến ba tháng, thậm chí lâu hơn, do phải chờ nhà cung cấp nước ngoài cử người sang xử lý.

Nếu thiết bị, vật tư và đội ngũ kỹ thuật có mặt tại Việt Nam, việc sửa chữa, thay thế linh kiện và hỗ trợ khách hàng sẽ thuận lợi hơn.

Đó cũng là lý do năng lực sản xuất trong nước cần được nhìn nhận rộng hơn việc lắp ráp thiết bị. Với BESS, khả năng làm chủ công nghệ còn liên quan đến thiết kế hệ thống, quản lý pin, điều khiển năng lượng, tích hợp thiết bị, kiểm soát chất lượng và bảo đảm an toàn trong suốt quá trình vận hành.

Hợp tác với đối tác quốc tế có thể giúp doanh nghiệp Việt tiếp cận công nghệ và tiêu chuẩn tiên tiến, nhưng giá trị lâu dài phụ thuộc vào khả năng tiếp nhận, vận hành, cải tiến và phát triển công nghệ của chính doanh nghiệp trong nước.

Ông Bùi Xuân Bình, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc GG Power. Ảnh: VV

Ông Bùi Xuân Bình, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc GG Power, cho rằng cơ hội của ngành lưu trữ năng lượng không chỉ nằm ở việc đáp ứng nhu cầu trong nước.

“Giờ đây là cơ hội để Việt Nam không chỉ là thị trường tiêu thụ hay nơi gia công sản phẩm, mà từng bước trở thành quốc gia nghiên cứu, sản xuất và xuất khẩu công nghệ năng lượng ra thế giới”, ông nói.

Theo ông, dân số đông là lợi thế, nhưng không thể để lợi thế ấy chỉ biến Việt Nam thành thị trường tiêu thụ sản phẩm nước ngoài. Muốn vươn ra thị trường quốc tế, doanh nghiệp Việt phải từng bước làm chủ công nghệ.

Vì vậy, ông mong muốn cùng các doanh nghiệp Việt Nam, các đối tác nước ngoài xây dựng chuỗi giá trị ấy, nơi mỗi bên phát huy thế mạnh và cùng phát triển tại Việt Nam.