Điều gì đang ngăn cản thỏa thuận Mỹ - Iran?

Một phụ nữ cầm cờ Iran tại Tehran hôm 25/5. Ảnh: Reuters.

“Nguyên tắc cơ bản là không tin tưởng Mỹ”, Nghị sĩ Iran Abbas Moghtadaei tuyên bố trên truyền hình nhà nước hôm 26/5.

Chỉ vài giờ trước đó, Bộ Ngoại giao Iran cáo buộc Washington "vi phạm trắng trợn" thỏa thuận ngừng bắn mong manh hôm 8/4 khi tấn công tỉnh Hormozgan phía nam. Bộ này khẳng định các cuộc tấn công chứng minh "sự nghi ngờ sâu sắc" của Iran dành cho Mỹ.

Tình hình leo thang khi hai nước cố gắng hoàn thiện các chi tiết cuối cùng trong Bản ghi nhớ liên quan tới lưu thông eo biển Hormuz. Ngoài ra, đề xuất cũng cho phép Iran tiếp cận một số quỹ bị đóng băng ở nước ngoài và mở đường cho thỏa thuận tương lai về chương trình hạt nhân.

Giáo sư Foad Izadi từ Đại học Tehran cho biết Iran đã và vẫn sẵn sàng thỏa hiệp để đạt thỏa thuận với Mỹ. Tuy nhiên, ông lưu ý trong quá khứ, khi hai nước gần tới bước cuối cùng, những bên phản đối biện pháp ngoại giao luôn tìm cách ngăn chặn. “Israel và nhiều bên không muốn thấy kịch bản đó. Quá khứ đã chứng minh điều đó, và chúng ta có thể chứng kiến thêm lần nữa”, ông nói.

“Đàm phán với kẻ thù là thua”

Nicole Grajewski - phó giáo sư tại Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế của Sciences Po - cho biết nhiều quan chức Iran dường như lo ngại ký kết thỏa thuận lúc này chỉ mang tính tạm thời, là cái cớ cho hoạt động tình báo và vỏ bọc chính trị để Mỹ và Israel lại phát động tấn công quy mô lớn.

“Để giới chính trị đồng lòng, Tehran có lẽ cần thể hiện thỏa thuận này không phải vì áp lực quân sự, mà là sự ổn định được kiểm soát nhằm bảo toàn các lằn ranh đỏ chủ quyền cốt lõi”, bà nói với Al Jazeera.

“Ví dụ, Tehran cần duy trì một số hình thức làm giàu uranium, tránh giao ngay lập tức kho dự trữ, đảm bảo nới lỏng các biện pháp trừng phạt và cấu trúc răn đe khu vực, ít nhất là về mặt hình thức”, bà nói thêm.

Từ các chính trị gia Iran ôn hòa trong chính phủ đến phe phái quân sự an ninh cứng rắn nhất, tất cả đều cam kết Iran sẽ không chấp nhận một thỏa thuận tương đương với "sự đầu hàng".

Đầu tuần này, Tổng thống Masoud Pezeshkian đảm bảo với cộng đồng quốc tế rằng “chúng tôi không theo đuổi vũ khí hạt nhân, chúng tôi không muốn gây bất ổn trong khu vực”.

Tuy nhiên, Majid Mousavi - vị chỉ huy lực lượng không quân có tầm ảnh hưởng lớn trong IRGC - viết trên mạng xã hội X rằng “như vị Giáo chủ tử vì đạo của chúng ta từng nói, đàm phán với kẻ thù là sự thất bại ê chề".

Ông Mousavi cho biết sẽ tuân theo mệnh lệnh của tân Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei, người tuyên bố “các quốc gia và vùng lãnh thổ trong khu vực sẽ không còn là lá chắn cho các căn cứ của Mỹ”.

Mỹ và Iran đang thảo luận về bản ghi nhớ liên quan tới lưu thông eo biển Hormuz. Ảnh: Reuters.

Alex Vatanka - chuyên gia cao cấp tại Viện Nghiên cứu Trung Đông - cho biết giới hoạch định chính sách ở Tehran không chỉ lo ngại về một "thỏa thuận tệ". Họ sợ rằng thỏa thuận có thể buộc Iran từ bỏ những đòn bẩy quan trọng trong trường hợp xảy ra chiến sự trong tương lai.

"Phe diều hâu đặc biệt cảnh giác trước mọi cuộc thảo luận xoay quanh eo biển Hormuz, trình tự dỡ bỏ trừng phạt hay nhượng bộ về hạt nhân. Họ coi đòn bẩy cưỡng chế, đặc biệt là áp lực trên biển, là tài sản mặc cả tối quan trọng của Iran hậu chiến tranh. Đó là lý do Tehran dịch chuyển từ câu hỏi ‘có nên đàm phán không?’ sang ‘chính xác phải từ bỏ những gì?’", ông nói.

Để thỏa thuận thành công, giới lãnh đạo Iran cần quy trình nới lỏng một số lệnh trừng phạt sẽ tiến triển nhanh chóng. Bên cạnh đó, Iran cũng sẽ tìm cách duy trì cơ chế răn đe đủ mạnh cùng thể diện ngoại giao tối thiểu để tránh bị coi là bại trận, đồng thời đảm bảo ngăn chặn cuộc chiến khác bùng nổ trong tương lai.

Tuy nhiên, với cục diện hiện tại, dù thông tin còn rất nhỏ giọt, ông Vatanka nhận định bản ghi nhớ đang thành hình "không giống thỏa thuận hòa bình lịch sử, mà là cơ chế quản lý lệnh ngừng bắn. Đề xuất sẽ câu giờ, giảm thiểu nguy cơ chiến tranh trước mắt, mở cửa một phần eo biển Hormuz và trì hoãn các chủ đề hóc búa nhất về hạt nhân sang các vòng đàm phán sau". Điều này đồng nghĩa những nghi ngại và bất định kéo dài sẽ tiếp tục bủa vây.

Israel không hài lòng về tiến trình đàm phán

Trong khi đó, Israel hoàn toàn không hài lòng với những gì đang diễn ra cả trên chiến trường lẫn bàn đàm phán.

Một quan chức cấp cao Israel cho biết Tel Aviv cho rằng bản ghi nhớ hiện tại “tồi tệ”. Phía Israel lo ngại thỏa thuận sẽ chỉ dừng ở bước mở cửa eo biển Hormuz mà không đạt được tiến triển nào ở giai đoạn tiếp theo, trong đó kiềm chế chương trình hạt nhân Iran.

Mối lo ngại khác liên quan đến tiền bạc. Nếu Mỹ đồng ý giải băng nguồn tiền Iran bị phong tỏa ở nước ngoài, Tehran sẽ có nguồn lực tái thiết hậu chiến. Điều này hoàn toàn đi ngược mong muốn của Israel. Phía Israel không hề giấu ý định quay lại chiến sự với Iran để siết chặt gọng kìm hơn nữa, từ đó ép Tehran vào một thỏa thuận có lợi hơn cho Tel Aviv.

Ngoại trưởng Bahrain, Thủ tướng Israel, Tổng thống Mỹ và Ngoại trưởng UAE ký kết Hiệp định Abraham, bình thường hóa quan hệ với Israel hôm 15/9/2020. Ảnh: Reuters.

Tuy nhiên, cục diện khu vực rất phức tạp, bởi câu chuyện không chỉ xoay quanh những gì Israel muốn. Các quốc gia Arab vùng Vịnh láng giềng của Iran đồng loạt kêu gọi Tổng thống Mỹ Donald Trump lựa chọn giải pháp ngoại giao.

Vì vậy, ông Trump "kẹt" giữa một bên là các nước Arab và một bên là Israel. Ông đang tìm cách xoa dịu Israel bằng cách kêu gọi Saudi Arabia và Qatar tham gia Hiệp định Abraham bình thường hóa quan hệ ngoại giao với Israel. Thế nhưng, kịch bản này rất khó xảy ra. Các nước không muốn bắt tay với Israel ở thời điểm hiện tại, xét đến những gì Israel đã làm với người Palestine.

Trong khi đó, cả Israel và lực lượng Hezbollah ở Lebanon vẫn đụng độ đẫm máu, dù Iran khẳng định thỏa thuận hòa bình với Mỹ sẽ phải bao gồm Lebanon. Israel không muốn từ bỏ vùng lãnh thổ đang chiếm đóng ở miền Nam Lebanon, còn Mỹ hoàn toàn ủng hộ.

Trong vài ngày qua, nỗi lo sợ thường trực về việc Israel tái khởi động các đợt ném bom xuống thủ đô Beirut và khu ngoại ô Dahiye bao trùm khắp Lebanon, giữa bối cảnh quân đội Israel chật vật tìm cách ngăn chặn máy bay không người lái của Hezbollah.

Tuy nhiên, truyền thông Israel đưa tin Mỹ không đồng ý với chiến dịch tấn công toàn diện vào Beirut, một kịch bản có thể làm chệch hướng đàm phán ngừng bắn với Iran.

Đầu tuần này, Bộ trưởng Tài chính Israel Bezalel Smotrich công khai kêu gọi thực hiện các biện pháp "trừng phạt tập thể" nhằm vào cơ sở hạ tầng dân sự ở Lebanon để đáp trả Hezbollah. "Cứ mỗi một chiếc drone phát nổ, thì 10 tòa nhà ở Beirut phải sụp đổ", ông tuyên bố.

Khi Beirut trở thành "vùng cấm" do yêu cầu từ phía Mỹ, Israel đang quay trở lại chiến thuật khác nhằm gây áp lực lên người dân Lebanon: Ban hành các lệnh sơ tán hàng loạt. Lệnh sơ tán mới nhất nhắm vào thành phố cảng Tyre và các vùng phụ cận, vốn là một trong những khu vực đông dân cư nhất ở miền Nam. Trong những ngày qua, quân đội Israel liên tiếp đưa lệnh sơ tán với hàng chục thị trấn, gồm cả thành phố lớn Nabatieh.

Truyền thông Iran tung bằng chứng Houthi bắn hạ UAV Mỹ 30 triệu USD MQ-9 là UAV quân sự của Mỹ có năng lực thực hiện nhiệm vụ tình báo, giám sát, trinh sát và tấn công. Mỗi chiếc MQ-9 có giá khoảng 30 triệu USD.